Dünya Halleri: 203
09 - 15 Haziran 2025 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.
Birçok komplo teorisine konu olsa da Ukrayna’nın dronlar ile Rusya’ya karşı gerçekleştirdiği saldırı, hemen her uzman tarafından “savaş tarihini değiştiren bir gelişme” olarak adlandırılıyor. Birbirinden ilginç ayrıntılarla bezeli bu muharebeyi meraklısı için blogumda özetledim.
Oksijen gazetesindeki sayfamda ise teknolojik kabiliyetlerin üstümüze yüklediği etik sorumluluklara baktım. Örneğin yaz aylarımızı kabusa çeviren sivrisineklerin soyunu kurutacak imkana artık sahibiz. Dahası, bunun üzerine çalışanlar da var. Peki buna hakkımız var mı? Hangi türün var olup, hangisinin yok olacağına karar verebilir miyiz? Genetik araçlarla DNA’yı; dolayısıyla “insanı” tasarlayabilir durumdayız. Bu imkan nasıl bir gelecek tasarlıyor? Yakın gelecekte bizi yanıtlanması zor sorular bekliyor.
Podcast bölümüme de yer vermek isterdim ama bu hafta yurtdışı seyahatlerim sebebiyle onu hazırlayamadım. Bilahare ödeşiriz.
Gelelim öte diyarlarda olup bitenlere.
🌍 Genel Gündem
Almanya / Göttingen Üniversitesi, dünyanın en büyük altın rezervini keşfetti. Dünyadaki mevcut altınların yüzde 99,999’una denk bu yatak, çıkarıldığında gezegenin tamamını 45 santim kalınlığında bir altın tabakasıyla kaplayacak kadar büyük. 10 bin katrilyon dolarlık rezervin tek sorunu “ulaşılamaz” olması. 4,5 milyar yıl önce Dünya’nın oluşumu sırasında çekirdeğe doğru çöken altınlar, 3 bin kilometre derinde yer alıyor. Tek sevindirici ayrıntı, milyonlarca yıllık jeolojik hareketlerle yavaş yavaş yüzeye doğru çıkacak olması. Az sabır.
Microsoft, Asus ile birlikte geliştirdiği “Xbox Ally” adlı el oyun konsolunu tanıttı. Windows ile Xbox platformlarını bir araya getiren cihaz (bir bakıma) “Steam Deck” için bir alternatif olarak da düşünülebilir (Steam oyunlarını da oynamanıza imkan sağlıyor). 512GB ve 1TB kapasiteli iki seçeneği var.
Nintendo’nun geçtiğimiz hafta satışa sunduğu el oyun konsolu “Switch 2” satış rekoru kırdı. Ön siparişte dahi çok sayıda talep toplayan cihazı fiziki satış noktalarında temin etmek de zorlu bir sürece dönüşmüş durumda. Bir gün içinde en çok satan konsol rekorunu ele geçiren Switch 2’nin toplam satış rakamlarında da liderliği ele geçirmesi bekleniyor.
Apple WWDC25 etkinliği kapsamında MacOS, iOS, iPadOS ve watchOS kodlu işletim sistemlerinin yeni sürümlerini tanıttı. En dikkat çekici özellik, arayüzü etkileşimli ve akıcı bir şeffaflık hissine kavuşturan “Liquid Glass” kodlu yeni tasarım konsepti.
Ek bilgi: Apple aynı etkinlikte önümüzdeki yıldan itibaren Intel işlemcili cihazlara yönelik yazılım güncellemelerini durduracağını açıkladı. 2027 yılından sonra bu yeniliklerden yalnızca “Apple Silicon” çipli ürünler faydalanabilecek. Bu işlemciler ilk olarak 2020 yılında kullanılmaya başlanmıştı.
Android durur mu, yapıştırmış cevabı. 16. sürüm Pixel cihazlar için kullanıma sunuldu. Canlı (anlık) bildirimler, güçlendirilmiş güvenlik önlemleri ve kozmetik güncellemeler…
Google’ın pandemi sonrasında “Project Starline” adıyla duyurduğu çevrimiçi görüntülü görüşme arayüzü “Google Beam” ismiyle HP tarafından gerçeğe dönüştürüldü. 25 bin dolarlık fiyatı dışında hiçbir sorunu yok. (Cezaevlerindeki ziyaretçi görüşmelerini aklıma getiriyor.)
IBM, 200 mantıksal kubit üzerinde 100 milyon hatasız işlem gerçekleştirebilen “Starling” adlı bir kuantum bilgisayar geliştirdi. Kendi tasarladığı “Loon” adlı işlemciyle çalışan sistem 2029’da kullanıma sunulacak.
1991’de girdiği Volkswagen çatısı altına giren Skoda, anavatanı Çekya’nın “Hacı Murat”ı olarak tanımlayabileceğimiz Favorit modelini konsept bir elektrikli araç formunda yeniden gündeme taşıdı. Animasyonlu farları, paylaşımlı kapı kolları ile “o eski halimden eser yok şimdi” diyor.
Kripto para borsası Binance, yeni yönetim ile birlikte ekonomik yaptırımlardan kurtulan Suriye’de yeniden hizmet vermeye başladı.
🧑🏻💻 Dünyayı Saran Ağ
Google’ın bulut bilişim hizmetinde yaşanan teknik bir aksaklık, birçok internet hizmetinde kesintilere sebep oldu. Cloudflare, Spotify, Snapchat ve Discord gibi birçok büyük markanın da hizmeti durdurmasına yol açan bu durum, ortak platformlara bağımlı internetin esasen ne kadar kırılgan olduğunu bir kere daha hatırlattı.
YouTube, denetim politikasını gevşetme kararı aldı. Moderasyon ekiplerine yollanan yeni kural seti, önceden engellenmesi istenen bazı içerik türlerini serbest bırakıyor. Bu başlıklar arasında seçimlere yönelik yorumlar, ırk ve cinsiyet odaklı tartışmalar ile sansür, kürtaj ve göçmen konulu içerikler de yer alıyor.
“brutecat” kod adını kullanan bir siber güvenlik uzmanı, Google hesabı olan herhangi birinin telefon numarasını tespit etmeyi sağlayan bir yöntem keşfetti. Bunun için Google e-posta hesabı bilinen kişi, yine Google’a ait “Looker Studio” adlı uygulama ile hedef alınıyor. Rastlantısal sayıları deneyen yöntemle kişinin telefon numarasına en geç 8 dakikada ulaşılabiliyor. (Hacker’lar bu numaraları hedef kişilerin SIM kartları kopyalayarak diğer hesap bilgilerini ele geçirmek için kullanıyor.) Google bu açığın kapatıldığını açıkladı.
Nvidia ve HP, Almanya’da bir süperbilgisayar inşa edecek. 2027’de hizmete girmesi hedeflenen sistem, Nvidia’nın “Vera Rubin” çiplerini kullanacak.
Ek bilgi: Nvidia’nın Almanya odaklı bir diğer planı ise dünyanın ilk endüstriyel odaklı yapay zeka veri merkezini kurmak.
🤖 Yapay Zeka Gündemi
Disney ve Universal film stüdyoları, yapay zeka destekli görsel oluşturma hizmeti Midjourney’yi mahkemeye verdi. Gerekçe tahmin edeceğiniz gibi bu şirketlere ait Darth Vader, Elsa, Shrek, Minions, Homer Simpson ve Buzz Lightyear gibi karakterlerin üretilen görsellerde izinsiz olarak kullanılması. Davanın sonucu tüm benzer hizmetlerin de kaderini belirleyecek.
Katar Ulusal Bankası’nın İngiltere’de görülen duruşmasında, savunma avukatlarının yapay zeka ile üretilmiş 18 sahte dava sonucunu emsal olarak gösterdiği ortaya çıktı. Avukatlar bunun sehven yapılan bir hata olduğunu belirterek mahkemeden özür diledi.
Barbie’nin üreticisi Mattel, OpenAI ile yapay zeka destekli oyuncaklar üretmek için anlaşma imzaladı.
Çin yönetimi, 13 milyondan fazla öğrencinin katıldığı üniversite sınavı sürecinde ülke genelinde tüm yapay zeka botlarına erişimi engelledi. Tamamen engellenmeyen botların bir kısmı, sınav sorularının yanıtlarını verebilecek işlevleri kısıtladı.
Facebook’un çatı şirketi Meta, yapay zeka girişimi “Scale AI” ile (29 milyar dolar değerleme üzerinden) 14,3 milyar dolarlık bir işbirliği gerçekleştirdi. Şirketin yüzde 49’una denk gelen bu anlaşma, aynı zamanda özel bir şirkete yapılmış en büyük fonlama olarak kayda geçti. 2016 yılında kurulan ve 25 milyar dolar değer biçilen Scale AI, yapay zeka şirketlerinin modellerini eğitmek için yardımcı yazılımlar üretiyor. Diğer yandan Scale.ai, düşük ücretle çalışan üçüncü dünya ülkesi işçilerine veri etiketleterek chatbot'lar için eğitim verisi sağlamakla, sistematik ücret gaspıyla ve Pentagon'un otomatik silah sistemleriyle bağlantılı projelerde yer almakla suçlanıyor. İlginç bir ayrıntı olarak OpenAI, bu anlaşmaya rağmen Scale AI ile mevcut işbirliğini sürdüreceğini açıkladı.
Ek bilgi: Meta’nın bu işbirliği ile asıl hedefinin insan zekasını aşacak bir “yapay genel zeka” modeli geliştirmek olduğu iddia ediliyor. Bu amaçla kurulan yeni departmana Scale AI şirketinin kurucusu Alexandr Wang (28) da katıldı.
OpenAI ise bu hafta yapay zeka alanında rekabet halinde olduğu Google ile bulut bilişim altyapısı çerçevesinde işbirliği anlaşması imzaladı. Algoritma eğitimi için kullanılacak altyapı için yatırımcı ortağı Microsoft’un Azure hizmetinin seçilmemesi, OpenAI’ın Microsoft’tan mümkün olduğunca bağımsız kalma çabası olarak yorumlandı.
Ek bilgi: OpenAI demişken; Axios sitesi, yıllık 10 milyar dolar ciroya ulaşan şirketle ilgili çok güzel bir faaliyet ve durum derlemesi yapmış.
Yapay zeka araçlarının muazzam veri merkezi operasyonlarının soğutma amaçlı su tüketimi sıkça eleştiri konusu oluyor. OpenAI CEO’su Sam Altman bu hafta blogunda her bir sorgunun bir çay kaşığının on beşte biri oranında su tüketimine yol açtığını paylaştı. Umarım öyledir.
100 milyar dolarlık fon yöneten yatırım şirketi “Vista Equity”nin CEO’su Robert F. Smith, bankacılık sektörüne yönelik bir konferansta 5 bin 500 kişilik uzman dinleyici grubuna “yüzde 40’ınız önümüzdeki sene işini kaybedecek” şeklinde ürpertici bir açıklama yaptı. Smith iddiasını “Kalan yüzde 60’ınız da yeni iş arama riskiyle yüzyüze kalacak” şeklinde tamamladı.
🧑🏻🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar
“Star Union” adlı girişim, bisikletler için geleneksel vites sistemini dönüştürecek bir tasarıma imza attı. Manyetik dişli sistemi kullanan elektrikli motor, dişliler yerine mıknatıslarla çalışan bir yapıya sahip. 580 Watt güç üretebilen tasarım yüzde 90 verimlilikle çalışıyor. Sürtünmesiz olduğu için de oldukça sessiz.
Güney Kore Bilim ve Teknoloji Enstitüsü (KIST), bakır ve alüminyuma alternatif oluşturacak ultra hafif, esnek ve yüksek iletkenliğe sahip karbon nanotüp (CNT) kablolar geliştirdi. Bu sayede (örneğin) elektrikli araçlar için çok daha hafif motorlar üretmek mümkün hale gelecek.
🧑🚀 Göklerden Gelen Haberler
Jayanth Chennamangalam öncülüğünde çalışan bir astronom grubu, Ay yüzeyinin alt katmanlarında 1 trilyon dolar değerinde platin yatağı olduğunu keşfetti.
NASA, 10 yıldır üstünde çalıştığı Jüpiter’in uydusu Europa’yı inceleyecek aracı geliştirmekten vazgeçti. Projenin iptal sebebi olarak tasarlanan aracın Europa’nın çetin iklim ve yüzey koşullarına dayanamayacak olması gösterildi. Ekibe bağlı mühendisler çalışmalarını Satürn gezegeninin uydusu Enceladus’a kaydırmak için lobi faaliyeti yürütüyor.
🩺 Sağlık Olsun
Kanada / Montreal Üniversitesi’nde yürütülen bir araştırma, kahve ile uyku arasındaki ilişkide yeni bir bulguya daha ulaştı. Sonuçlara göre kahve sadece uyku kaçırmakla kalmıyor, beynimizi uyku sürecinde bilgi işleme, öğrenme ve karar alma açısından en verimli hal olarak bilinen “kritiklik” durumuna getiriyor. Bu da derin uykuyu bozarak öğrenme ve hafıza yeteneklerini köreltiyor.
Avustralya'daki Peter Doherty Enfeksiyon ve Bağışıklık Enstitüsü’nden araştırmacılar AIDS hastalığına yol açan HIV’i mRNA desteğiyle tespit edilebilir hale getirerek kesin tedaviye yönelik somut bir adım attı. Mevcut tedavilerin erişemediği bölgelerde gizlenebilen virüs, bu sebeple kalıcı olarak yok edilemiyordu.
Güney Kore / KAIST Enstitüsü, görme kaybına yol açan retina hücrelerinin kendini yenilemesini sağlayan çığır açıcı bir yöntem keşfetti. Gözleri zarar gördüğünde kendini yenileyebilen zebra balıklarından ilham alan enjeksiyon tedavisi, fareler üzerinde olumlu sonuç verdi. İnsan üzerindeki deneyler 2028 yılında başlayacak.
Dilerseniz Patreon sayfam üzerinden bu çabamı maddi katkılarınızla destekleyebilirsiniz.
Haftaya yeniden görüşebilmek ümidiyle. 🙋♂️
Substack bildirimi gelince kendime “bugün Pazar mı?” diye sordum. O kadar rutine girmiş ki, beynim Pazar zannediyor 😄
Amirim bizi pazar gününe ışınladın:)