Dünya Halleri: 225

10 - 16 Kasım 2025 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.

E-postalara sığsın diye ne kadar çabalarsam çabalayayım “dur şunu da koyayım” diye diye her bülteni etli ekmek misali uzatıyorum. Yarıda kalırsa umarım kesildiği yerden tıklayarak devamını da okursunuz. Birbirinden ilginç gelişmeler var.

Bu hafta Oksijen gazetesinde afet hallerinde kritik rol üstlenecek kişisel teknolojilere (yazılım ve donanımlara) yer verdim. Blogumda bugüne dek hep yeni meslek ve uzmanlıklar yaratmayı başaran teknolojinin, yapay zeka ile tam tersi bir seyre girmesinin risklerine baktım.

Podcast yayınım “Haddini Aşan Yaşam Rehberi” ise görselliğin lanetine; hayalgücümüzün neden daraldığına, odaklanma ve sabır becerimizi nasıl kaybettiğimize bakıyor. Kısa bir özeti aşağıda.

---

🌍 Genel Gündem

Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman’ın Kızıldeniz kıyısında inşa ettiği “Neom” adlı akıllı şehir projesinde işler pek de yolunda gitmiyor. 2030 yılında tamamlanarak 9 milyon kişiye evsahipliği yapması hedeflenen ve 170 km uzunluğundaki “The Line” adlı yapıyla dikkat çeken projenin tasarlanan unsurların hem teknik hem de fiziksel açıdan uygulanamaz olduğu ortaya çıktı. En büyük sorunlardan biri, yerli ve yabancı yatırımcıların projenin ilgi görmeyeceği gerekçesiyle süreçten uzak durmasının doğurduğu kaynak sıkıntısı. Neom için şu ana dek 50 milyar dolara yakın harcama yapıldı.

İklim krizini tetikleyen karbon salımı konusunda ABD ile birlikte başı çeken Çin’in son 18 aydır emisyon değerlerinin gerileme eğiliminde olduğu raporlandı. En büyük etken olarak güneş enerjisindeki yüzde 46 ve rüzgar enerjisindeki yüzde 11’lik artış gösteriliyor. Ülke sadece son 9 ayda 300 gigavattan fazla yeşil enerji kaynağı hayata geçirerek rekor kırdı.

Elektrikli otomotiv üreticisi Tesla, kilometre sınırı olmaksızın günlük 60 dolardan başlayan araç kiralama hizmeti başlattı. Sınırsız hızlı şarj ve tam otonom sürüş desteği de içeren teklif şimdilik sadece şirketin merkezinin bulunduğu ABD’nin Texas eyaletinde geçerli.

Oyunseverlerin tükenmez bir sabırla, 13 yıldır beklediği “Grand Theft Auto VI”nın çıkış tarihi bir kere daha ertelenerek 19 Kasım 2026 olarak açıklandı.

Warren Buffett’ın yatırım şirketi Berkshire Hathaway, 4,3 milyar dolarlık Alphabet (Google) hissesi aldığını açıkladı. Apple’daki payını ise dörtte üç oranında azalttı.

Japon yatırım fonu SoftBank ise Nvidia’daki 5,8 milyar dolarlık hissesini satarak (kar amaçlı şirkete dönüşen) OpenAI hisselerine geçme kararı aldı.

Apple, geçtiğimiz ay satışa sunduğu 5,6 mm inceliğindeki iPhone Air modelinin satışlarının çok düşük kalması sebebiyle cihazın ikinci sürümünü süresiz erteleme kararı aldı.

Ek bilgi: Şirket diğer yandan yeni nesil iPhone cihazlarda bulunan uydu destekli erişim hizmetinin kapsamını genişletmek için çalışıyor. Hedeflenen yenilikler arasında küresel kapsamda uydu tabanlı 5G erişimi sunma, platformu uygulama geliştiricilere açma ve harita, navigasyon ve mesajlaşma uygulamalarını uydu destekli hale getirmek bulunuyor.

Apple ayrıca bu hafta “iPhone Pocket” adlı tuhaf bir aksesuar tanıttı. Issey Miyake tarafından tasarlanan örgülü iPhone kılıfı, 230 dolarlık fiyatıyla dikkat çekiyor.

Anneniz elleriyle örüp verse demediğinizi bırakmazsınız. Kurban olun onlara.

🧑🏻‍💻 Dünyayı Saran Ağ

Twitter’ın kurucu ortaklarından Jack Dorsey, vaktiyle kısa video tabanlı “Vine” adlı bir sosyal ağ kurmuş fakat yeterli ilgiyi görmeyince usulca kapatmıştı. Dorsey bu sefer kar amacı gütmeyen fonu “andOtherStuff” üzerinden “diVine” adlı benzer bir hizmeti destekliyor. diVine platformu, kapanmadan önce gönüllü bir grup tarafından yedeklenen 200 bin videoluk Vine arşivini de içerecek.

Bağımsız web tarayıcısı Firefox, “AI Window” adlı yapay zeka (YZ) destekli yeni işlevini duyurdu. Bu işlev, Firefox içinde gömülü bir asistan ve sohbet botu olarak hizmet verecek.

Deniz ve okyanusların altında, toplam uzunluğu 1 milyon kilometreyi aşan fiberoptik kablolar uluslararası veri ve ses trafiğinin yüzde 95’inden fazlasını taşıyor. YZ hizmetlerinin gelişimiyle çoğalan veri merkezleri, bu alanda yepyeni bir yatırım dalgasını tetikledi. 2025 - 2027 yılları arasında bu alanda 13 milyar dolarlık yeni kurulum onaylanmış durumda. Yatırımlarda başı Meta, Amazon, Google ve Microsoft çekiyor. (Stratejik öneme kavuşan bu altyapı için NATO bu senenin başında denizaltı dronlarıyla desteklenen “Baltic Sentry” adlı bir devriye birliği oluşturmuştu.)

Google, Almanya’nın bulut bilişim altyapısına 5,5 milyar euro yatırım kararı aldı. Anlaşma kapsamında Dietzenbach şehrinde yeni bir veri merkezi inşa edilecek. Bu yatırımın doğrudan 100, dolaylı olarak ise 9 bin kişiye istihdam sağlaması bekleniyor.

Google’ın e-posta hizmeti Gmail, bir sonraki güncellemede seyahat bilgileri ve fatura içeren mesajlar için yeni bir sekme içerecek.

Meta, Facebook dışındaki sitelerde kullanılan “Like” düğmelerinin ve yorum kutularının kullanımına 10 Şubat 2026 tarihinden itibaren son verecek.

Hindistan yönetimi yürürlüğe koyduğu yeni mahremiyet düzenlemesiyle teknoloji şirketlerinin kişisel veri toplamasını ve kullanıcıların kendi verileri üstünde daha fazla denetim imkanı kazanmasını sağladı. (Ülkede 1 milyar internet kullanıcısı var.)

Avrupa Komisyonu, AB’nin iletişim altyapısından Çinli Huawei ve ZTE ürünlerini aşamalı olarak çıkaracak bir düzenleme üzerinde çalışıyor. Gerekçesi, ulusal güvenlik.

Ek bilgi: Diğer yandan AB ülkelerinin maliye bakanları 150 euroya kadarki e-ticaret ürünlerine yönelik vergi muafiyetini 2026’da kaldırmak istiyor. Dillendirilmese de amaç, bu gönderilerin yüzde 90’ını oluşturan Shein ve Temu gibi Çinli e-ticaret platformlarının önünü kesmek.

Apple, Çin yönetiminden gelen taleple LGBTQ+ bireylerin en çok kullandığı Blued ve Finka adlı uygulamaları App Store’dan kaldırdı. Mevcut üyeler şimdilik bu hizmetleri kullanmaya devam edebiliyor.

🤖 Yapay Zeka Gündemi

OpenAI, ChatGPT’nin 5,1 sürümünü kullanıma açtı. Tahmin edileceği gibi beceriler yükselmiş. En önemli yenilik ise yanıtlarda 6 farklı kişiselleştirme seçeneği sunulması.

Ek bilgi: OpenAI diğer yandan Japonya, Yeni Zelanda, Güney Kore ve Tayvan’daki kullanıcıların bir kısmıyla grup sohbeti destekli ChatGPT sürümünü deniyor.

Yapay zeka (YZ) ile üretilen “Walk My Walk” şarkısı Billboard müzik listesinin Country kategorisinde birinci sıraya yerleşti. Şarkı, benzer şekilde YZ üretimi sentetik şarkıcı “Breaking Rust” tarafından yayımlandı. Ben beğendim.

ChatGPT’nin geliştiricisi OpenAI, Almanya’da görülen bir davada algoritmasını eğitmek için Alman bestecilere ait şarkı sözlerini izinsiz kullanmaktan suçlu bulundu.

OpenAI CEO’su Sam Altman, vergi teşviklerinin YZ sunucuları, veri merkezleri ve enerji altyapısını da kapsaması için ABD hükümetine çağrı yaptı. Şirket önümüzdeki sekiz yıl içinde 1,4 trilyon dolarlık bilişim altyapısı kurmayı hedefliyor. OpenAI diğer yandan kişisel sağlık alanında yeni hizmetler üzerinde çalışıyor.

Katı regülasyonlarıyla eleştirilen Avrupa Birliği, YZ alanındaki rekabetçi gücünü artırabilmek için GDPR adlı veri koruma düzenlemesini gevşetmeye karar verdi. Bu ay tanıtılacak “Digital Omnibus” adlı paket, “kişisel veri” tanımını daraltarak YZ şirketlerinin kişilerin dini ve politik görüşleri, etnik kökenleri ve sağlık bilgilerini içeren verileri işlemesine izin veriyor. Bu hamlenin ters tepeceğini düşünenler de var.

🧑🏻‍🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar

IBM, “Loon” adlı kuantum bilişim odaklı deneysel çipini sergiledi. En büyük özelliği, diğer kuantum işlemcilere kıyasla daha az hata oranına sahip olması. Şirket ayrıca gelecek yılın sonuna doğru kullanıma sunulabilecek seviyeye gelen “Nighthawk” adlı kuantum çipini de tanıttı.

Robotik alanından birkaç gelişme paylaşayım:

• Çin merkezli “RoboParty” adlı girişim, açık kaynaklı bir insansı robot platformu geliştirdi. “AlexBot” adlı sistem yaklaşık 2 bin 100 dolar. (Şirketin kurucusu Huang Yi, henüz 21 yaşında).

• “Direct Drive” adlı girişim, “D1” kodlu dünyanın ilk tam modüler akıllı robotunu geliştirdi. Dört (tekerlekli) ayaklı robot, 14 bin dolar fiyat etiketine sahip. Videosunu mutlaka izleyin derim.

• Fransa, güvenlik sebebiyle nükleer tesislerde YZ destekli insansı robotları kullanmaya karar verdi. Bunun için Capgemini ve Orano tarafından bu işleve özel tasarlanan “Hoxo” adlı robot kullanılacak.

• Elon Musk yatırımcı toplantısında, suçluları hapse atmak yerine onları Tesla’nın insansı robotu “Optimus”un gözetiminde serbest bırakma fikrini ortaya attı. Bir şey diyecektim ama sustum.

Bu kadar insansı robottan bahsedince aklıma eski bir Konya macerası geldi.

Peugeot, “Polygon” adlı bir tasarım konsepti geliştirmiş. İlk olarak yeni 208 serisinde kullanılacakmış. LEGO ile yapılmış gibi fakat hoşuma da gitti.

Xiaomi, sesli komutlarla kontrol edilebilen ve çıplak gözle görülemeyen ve “mayt” adı verilen eklembacaklılarla mücadele eden bir “elektrikli nevresim” satışa sundu. “Mijia” kodlu yıkanabilir ürün (yatmadığınız anlarda) 70 dereceye kadar ısınarak maytları yüzde 99 oranında yok ediyor. Daha düşük ısı ayarlarında ise daha sıcak ve konforlu bir uyku vaat ediyor. (24 dolar)

🔐 Kripto Gündemi

Yüksek teknoloji ürünleri geliştirip, kriptopara madenciliği yapacağı vaadiyle yüz binden fazla Çinli’den milyarlarca pound toplayan Qian Zhimin (47), paraları iç edip (sahte bir pasaportla) 2017’de Birleşik Krallık’a yerleşmiş. Ardından topladığı paralarla kendine ultra lüks bir yaşam kurmuş. Nihayetinde izansız harcamalarını takip eden Çin ve İngiliz polisinin ortak çalışmasıyla 2024’te yakalanarak yargılanmaya başlamış. Bu hafta sonuçlanan davada Zhimin 11 yıl hapse mahkum edildi. BBC tüm süreci ayrıntılarıyla derlemiş. Okurken her ayrıntısı epey tanıdık geldi. Qian Zhimin’in sloganı şuymuş: “Yatarken para kazanacaksınız”. Meşhur dolandırıcımız Sülün Osman’ın sözü geldi aklıma: “Hayatım boyunca beni dolandırmaya kalkışmamış tek bir kişiyi dolandırmadım. Ben sadece dolandırıcıları dolandırdım.”

Ek bilgi: Bir de “OneCoin“ adlı benzer yöntemle 4,5 milyar dolar toplayıp, 2017’de Atina’ya kaçarak izini kaybettiren ve hala bulunamayan “Kripto Kraliçe” lakaplı (Bulgar) Ruja Ignatova var.

OpenAI’ın CEO’su Sam Altman tarafından kurulan ve özel bir cihaza gözünü taratıp üye olan herkese 50 dolar değerinde kriptopara veren “Worldcoin“ adlı girişim iş modeli, yasal mevzuatlar ve güvenlik sorunları sebebiyle zorlu günler yaşıyor. 20’den fazla ülkede kullanıma sunulan ve şu ana dek yalnızca 17,5 milyon kişinin kaydolduğu platform, 1 milyar kişilik hedefinin yüzde 98 gerisinde.

🩺 Sağlık Olsun

ABD / MIT Üniversitesi, beyin hastalıklarını ameliyatsız tedavi edecek yepyeni bir teknoloji üretti. “Circulatronics” adlı konseptte, vücuda enjekte edilen nano ölçekli elektronik devreler, beyne ulaştığında birleşerek depresyon, Parkinson, Alzheimer, beyin tümörleri, kronik ağrı gibi hastalıkları tedavi edebiliyor.

ABD / Florida’daki bir beyin cerrahı, 6 bin 400 kilometre uzaktan yönettiği bir robot ile İskoçya’daki bir hastadan pıhtı çıkarma ameliyatını başarıyla tamamladı. Bu operasyon, felç tedavisinde hayati önem taşıyor.

---

Bu çabayı Patreon sayfam üzerinden maddi katkılarınızla destekleyebilirsiniz.

Haftaya yeniden görüşebilmek ümidiyle. 🙋‍♂️