Dünya Halleri: 234
12 - 18 Ocak 2026 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.
Bu hafta Oksijen gazetesinde yapay zeka sektörünün fabrikası olarak tanımlanabilecek veri merkezlerinin “uzayda” tetiklediği yeni yarışa değindim. Blogumda da ABD’nin Venezuela’ya yönelik hamlesinin “gizli öznesi”ne; yani nadir elementlere ve doğal kaynaklara baktım.
Podcast yayınım Haddini Aşan Yaşam Rehberi’nde ise nicedir işlemek istediğim bir konuyu ele aldım. Her şeyin en kötü ihtimalini bilen, hiçbir şeyi beğenmeyen ve hiçbir şeyden tatmin olamayan; mutsuzluk ve kederden beslenen, kursağı çevresinden emdiği heveslerle tıka-basa dolmuş “Umuda Düşman İnsanlar”!
Sesli hali yetmezse, videosunun tam hali için Podbee Media’ya uğramalısınız.
Bu arada Podbee’nin mobil uygulaması yayında: Android / iOS. Beni artık telefonunuzdan; hatta televizyonunuzdan bile izleyebilirsiniz.
Bu hafta dünya gündemi epey yoğundu. Bülten de uzadı. E-postanız yarıda kesilirse, lütfen devam bağlantısına tıklayın. Sağlık bölümü güme gidebilir. Orada da epey ilginç gelişmeler var.
🌍 Genel Gündem
Eğlenceli birkaç keşif ile başlayalım. Bildiğiniz üzere üretiminin üzerinden belirli zaman geçtikten sonra eserlerin telif hakkı kalkıyor ve halka (kamuya) maloluyor (bu yıl Piet Mondrian da listede örneğin). “WikiFlix” sitesi adından da anlaşılacağı gibi Wikipedia ve Netflix sentezi bir arayüzle bu kategoriye giren ve bedelsiz ve reklamsız izleyebileceğiniz 4 bin 410 filmi barındırıyor. Gruplandırmaları gayet güzel. Kataloğunda açık kaynaklı filmler bile var. Arşivin kökeni pek tabii ki “Internet Archive”.
Uzun web adreslerini kısaltan birçok hizmet var. “CreepyLink” en tuhaf olanı. Uzun adresleri, tıklamaya korkacağınız şekilde kısaltıyor. Mesela: https://ic6do.com/LqNaWr_not_virus.com
Hepinizin sürekli “Ay’da bir otel açılsa da tatile gitsek” şeklinde hayaller kurduğunuzu biliyorum. Neyse ki ateşinizi bir parça da olsa dindirecek bir gelişme var. “GRU Space” adlı bir girişim, 6 yıl içinde Ay yüzeyinde kuracağı yaşam alanında yer alacak otel için erken rezervasyon fırsatı sunuyor. Konaklama bedeli 250 bin ile 1 milyon dolar arasında değişiyor. Ön ödeme ise sadece bin dolar. (Parası artanlar için benim de elimde güzel bir tarihi kule var.)
232. sayımızda 1981’de hayata geçen eğlence kanalı MTV’nin geçtiğimiz yılın son günü kapandığından söz etmiştim. Bir çağın bitişini işaret eden bu kararın ardından boşluğa düşenler için yeni bir mecra hayata geçti: “MTV Rewind”. 1970’lerden 2020’lere uzanan 42 binden fazla müzik klibi arşivi. Ne üyelik istiyor ne de reklam yayımlıyor.
MIT Technology Review dergisi, çığır açan 10 teknolojik başlığı derlemiş. Yeni nesil enerji kaynakları, yapay zeka destekli kodlama, genetik düzenleme, ticari uzay çalışmaları ve dahası.
Patent hizmeti sunan “IFI Claims” ise daha zekice bir yöntemle (en çok patent başvurusu yapılan alanlara bakarak), başka bir 10’lu liste paylaşmış. İleri dönüşüm ve biyoloji ile başlayan sıralamada zirveyi yüzde 23’lük büyüme ile pil hücre teknolojileri almış. Bu alanın şampiyonlarıysa iki Japon markası: Honda ve Toshiba.
Pil demişken; Tesla, uğruna Latin Amerika’da darbeler yapıp başkanlar devirdiği lityum madenini işlemek için 2023’te ABD / Texas’ta temelini attığı rafinerisinden görüntüler paylaştı. Şirket lityum ayrıştırmak için kendine has; doğaya saygılı ve sürdürülebilir bir yöntem geliştirmiş.
Google’ın çatı şirketi Alphabet bu haftaki yükselişiyle Nvidia, Apple ve Microsoft’un ardından 4 trilyon dolar piyasa değerine ulaşan dördüncü şirket olarak tarihe geçti.
Facebook’un çatı şirketi Meta büyük bir işten çıkarma dalgasına hazırlanıyor. Şirketten yapılan açıklamada sanal gerçeklik gözlükleri geliştiren “Reality Labs” biriminde çalışan 15 bin kişinin yüzde 10’uyla yolların ayrılacağı söylendi. 4 yıl önce hayata geçen ve şu ana dek 70 milyar dolar zarar yazan metaverse projesinin bütçesi de aynı kapsamda yüzde 30 oranında düşürülecek.
IDC’nin raporuna göre, çip kıtlığının birçok ürün gamını küresel ölçekte vurduğu 2025’in son çeyreğinde PC satışları 76,4 milyon adetle bir önceki yıla kıyasla yüzde 10 yükseldi. Bu gelişmedeki en büyük etkenlerden birinin Microsoft’un Windows 10 desteğini sonlandırması olduğu düşünülüyor.
Bir diğer araştırma şirketi Counterpoint’in raporuna göre 2025 yılı genelinde akıllı telefon satışları dünya genelinde bir önceki seneye kıyasla yüzde 2 büyüdü. Sektörün lideri, yüzde 20’lik pazar payıyla Apple oldu.
🧑🏻💻 Dünyayı Saran Ağ
Protestolar sebebiyle internetin tamamen engellendiği İran’da uydu tabanlı internet hizmeti “Starlink“ kritik bir öneme kavuştu. Bu ülkede resmi olarak hizmet vermese de son iki yılda ülkeye kaçak yollarla 100 bine yakın Starlink terminali sokulduğu tahmin ediliyor. Şirket eylemler sebebiyle bölgedeki kullanımı ücretsiz hale getirdi. İran yönetimiyse bu erişimi mümkün kılan çanakları tespit edebilmek için istihbarat dronları uçuruyor. Ayrıca askeri sinyal karıştırıcılar (jammer) kullanarak uydu sinyallerini engelliyor. Gerçek bir köşe kapmaca. 2025 yılında çıkarılan bir yasa uyarınca İran’da Starlink bulundurmak İsrail ve ABD adına casusluk kapsamında değerlendiriliyor ve 10 yıla kadar hapis ile cezalandırılıyor. (Konuyla dolaylı bağlantılı eski bir yazımı hatırlatmak istedim.)
İran eylemleriyle bir kez daha gündemin merkezine oturan uydu tabanlı internet ile ilgili bazı güncel ve önemli sıralayayım:
Starlink, 7 bin 500 ek uydu için onay aldı. Süreç tamamlandığında hizmet toplamda 19 bin uydu ile en geniş ağa sahip olacak. Bu izin aynı zamanda daha alçak yörüngede hizmet vermeye izin verdiğinden dolayı daha geniş bir frekans aralığı kullanılabilecek. (Starlink esasen 22 bin ek uydu için talepte bulunmuştu.)
Gökleri ABD’ye kaptırmak istemeyen Çin de boş durmuyor. Her biri 96 bin 714 uydudan oluşan iki uydu kümesi için Uluslararası Telekomünikasyon Birliği’ne başvuran yönetim, toplamda 200 bin uydudan oluşacak ağ ile Starlink’i dörde katlamayı hedefliyor.
Avrupa Birliği’nin uydu operatörü Eutelsat ise Fransız uydu girişimi “MaiaSpace” ile imzaladığı anlaşma ile 2027’de uydu ağının genişleme sürecini tamamlayarak rekabette kaybettiği ivmeyi yeniden kazanmayı amaçlıyor.
Çin’de hizmete geçen ve uzun süre sessiz kalan kişinin yakınlarına acil durum mesajı gönderen “Öldün mü?” (Si Le Me) adlı mobil uygulama, ülkenin en çok indirilenleri arasına girdi. 8 yuan bedelle kullanılabilen bu hizmet, ülkede sayısı hızla artan yaşlı ve yalnız nüfusu bir kere daha gündeme getirdi. Çin’de tek başına yaşayacak nüfusun 2030 yılında 200 milyona ulaşması bekleniyor. Bu sayı toplam nüfusun yüzde 30’una denk.
1996 doğumlu Brezilyalı Luana Lopes Lara, üniversite eğitimi için gittiği ABD / MIT Üniversitesi’nde tanıştığı Lübnanlı öğrencilerle Polymarket adlı “tahmin borsası”nı hayata geçirdi (bahis oluşturma platformu da denebilir). Lara, şu an dünyanın en genç kadın milyarderi. Polymarket sitesini en son Venezuela lideri Nicolas Maduro’nun devrileceğine yönelik açtığı 30 bin dolarlık bahisle 410 bin dolar kazanan anonim bir oyuncuyla duymuştuk. Bu ilginç girişim, yeni bir uzmanlığa da ilham verdi: Edindiği gizli bilgilerle bahis açanları bir başka tabirle “insider trading” yapanları tespit etmek. Bunu kazanç kapısı haline getiren girişimler de var. Polymarket’te açılan bahisleri analiz eden “Polysights” adlı girişim örneklerden sadece biri. 24 bin kullanıcıya hizmet veren şirket, öngörülerinin yüzde 85’inin kazandırdığı iddiasında.
Chainalysis tarafından yayımlanan rapora göre 2025 yılında kullanıcılar kripto para odaklı yöntemlerle 17 milyar dolar dolandırıldı. Bir önceki seneye kıyasla artış yüzde bin 400 olarak kayıtlara geçti. Aynı rapora göre yasal takip sonucu el konulan kripto para tutarı da rekor kırdı. En büyük dilimi ele geçirilen “Prince Group” adlı siber çeteye ait 15 milyar dolar tutarındaki 61 bin bitcoin oluşturdu.
🤖 Yapay Zeka Gündemi
Apple yapay zeka asistanı Siri’yi tanıttığında bugünkü rakiplerinin neredeyse hiçbiri piyasada yoktu. Ancak şirket bu fırsatı değerlendiremeyerek oyunun hayli gerisinde kaldı. Geçtiğimiz yıl ChatGPT çözümünü kullanmak için OpenAI ile anlaşan Apple, bu hafta sürpriz bir kararla yoluna Google Gemini ile devam edeceğini bildirdi. Anlaşma kapsamında Google Siri için özel bir Gemini modeli geliştirecek.
OpenAI, kurucu ortağı ve CEO’su Sam Altman’ın kişisel girişimi “Merge Labs” şirketine yaptığı 250 milyon dolar yatırım ile en büyük paydaşı oldu. 850 milyon değerlemeye ulaşan Merge Labs, (aynen Altman’ın ezeli rakibi Elon Musk’ın Neuralink şirketi gibi) beyin - bilgisayar arayüzü geliştiriyor. Altman, en geç 2075’te insan beyni ile bilgisayarın birleşerek tekilleşeceğini öngörüyor.
OpenAI geçen yıl Apple’ın eski baş tasarımcısı Jony Ive’ın “io” adlı şirketini satın alarak bünyesine katmıştı. Ortaya nasıl bir donanım ürünü çıkacağı herkesin merak konusu. Sızan bilgilere göre bu bir “kulaklık” olacak. “Sweetpea” kod adlı ürün Foxconn tarafından üretilecek. Eylül ayında satışa sunulması beklenen cihazdan ilk partide 50 milyon adet üretilecek.
Çoğumuz unuttu fakat Google’ın e-posta hizmeti Gmail, internetin en devrimsel adımlarından biriydi. 2004’te mevcut seçeneklerin 10 ile 50 MB arası kapasite sunduğu dönemde 1 GB gibi akılalmaz bir alanı ücretsiz sunmuştu (1 Nisan’da hizmete girdiği için herkes bunu bir şaka sanmıştı). Arayüzü ve kullanımı o zamana kadarki hiçbir hizmete benzemiyordu. Sonrasında sektörün hakimi oldu ve tüm rakiplerini taklitçisi haline getirdi. Google şimdilerde “AI Inbox” adı altında Gmail için bir yapay zeka entegrasyonu test ediyor. Ve bence en az ilk adımı kadar sıradışı, işlevsel ve yenilikçi.
Video platformu Roku’nun kurucusu Anthony Wood, önümüzdeki 3 yıl içinde tamamen yapay zeka ile üretilmiş bir filmin gişeleri sarsacağını iddia ediyor.
Kuzey Afrika ülkesi Fas’ın Dijital Dönüşüm Bakanlığı, yapay zeka yatırımlarıyla 2030 yılına kadar gayrısafi yurtiçi hasılanın 10 milyar dolar artmasının beklendiğini açıkladı. 1,2 milyar dolar bütçeli projenin temelinde egemen (ulusal) veri merkezleri, bulut bilişim ve fiberoptik altyapı yatırımları ve yapay zeka uzmanı eğitimleri yer alıyor.
İspanya hükümeti yapay zeka araçları kullanılarak üretilen sahte içerikleri ve izinsiz görsel kullanımını sınırlandıracak yasa tasarısını onayladı. Yasada kişinin görüntü veya sesinin kendi rızası olmadan herhangi bir amaçla kullanılması “meşru olmayan kullanım” olarak tanımlanıyor. Tanınmış kişilerin ses ve görselleriyle oluşturulan içeriklerse ancak yapay zeka üretimi olduğuna yönelik bir ibare bulunması kaydıyla kullanılabilecek.
Yaş sınırlaması gözetmeden herkesin çıplak görsellerini üreten Grok’un yarattığı uluslararası krize bir önceki sayıda değinmiştim. Bu hafta Malezya ve Endonezya’nın Grok’a erişim engeli getirmesinin ardıdan ürünün çatı şirketi xAI gerçek kişilerin kullanımını engelledi. (Kendi hesabından kendi çıplak fotoğrafını paylaşan) CEO Elon Musk ise soruşturma başlatan California Başsavcısı’na “Vallahi benim böyle bir şeyden haberim yoktu” minvalinde bir savunma yaptı.
🧑🏻🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar
ABD merkezli “Overview Energy” adlı girişim, hareket halindeki bir uçaktan yer istasyonuna kablosuz enerji aktararak tarihe geçti. Cessna tipi bir araçla yapılan deneyde enerji, yakın kızılötesi dalgalarla yeryüzüne iletildi. Bu teknik, savunma sistemlerinden uzay yerleşimine kadar genişleyen bir yelpazede, birçok alanda potansiyele sahip.
1992’de kurulan ve 2020’de Hyundai tarafından satın alınan Boston Dynamics şirketinin insansı robotu “Atlas” seri üretime başladı. Depo ve fabrikalara özel tasarım, Hyundai’nin üretim tesislerinden birinde işe başladı. 56 farklı hareket eksenine sahip Atlas 1,90 metre boyunda. 24 saat içinde görevini eksiksiz ve kusursuz öğrenebiliyor. -20 ile +40 santigrat derece aralığında çalışabiliyor, 55 kg yük kaldırabiliyor ve 2,3 metreye kadar uzanabiliyor. Şarjının bitmesine yakın 3 dakikadan kısa sürede kendi pilini değiştirerek çalışmaya devam ediyor. Üstüne çok şey yazılacak türden bir gelişme.
ABD / Stanford Üniversitesi araştırmacıları, ahtapot ve mürekkep balıklarından aldığı ilhamla 20 saniyede renk ve yüzey dokusunu değiştirebilen ve böylece bulunduğu ortamda kamufle olabilen bir “sentetik deri” geliştirdi. Bu yeteneğin en doğal formunu, ilham kaynağından izleyelim.
Telefonların hepsi akıl kazandı fakat karşılığında tasarımlarını kaybetti. Her biri birbirine benzeyen formlardan sıkılanlar için Kickstarter’da fonlanan ve CES fuarındaki “Ikko” standında görücüye çıkan “Mind One” modeli, bende uzun zamandır ilk defa bir telefona sahip olma isteği uyandırdı. Modüler yapısıyla istenirse fiziksel klavyesiyle kullanılıyor. İstemezseniz dokunmatik (ve safir camlı AMOLED) ekranını çıkararak geleneksel bir akıllı telefon gibi de kullanabiliyorsunuz. Klavye kasasında 500 miliamperlik ekstra pili var. Döner başlıklı 50 megapiksel Sony kamera, Android işletim sistemi ve yapay zeka araçları da cabası. (Telefon 429, klavyesi ise 89 dolar)
🩺 Sağlık Olsun
Britanya / Birmingham Üniversitesi’nin gerçekleştirdiği araştırmada, “gülme gazı” olarak da bilinen; anestezide ve diş hekimliğinde kullanılan “diazot monoksit” gazının depresyon tedavisinde de işe yaradığı keşfedildi.
Almanya / Fraunhofer araştırmacıları, zararlı bakterileri yok eden ve faydalı bakterileri koruyan bir diş macunu geliştirdi.
Bazı estetik cerrahlar artık hastalarının meme / kalça büyütme ya da yüz dolgunlaştırma gibi vücut şekillendirmeleri için ölü bedenlerden elde ettiği yağları kullanıyormuş. Bu sayede işlemler genel anestezi gerektirmiyor ve hasta çok kısa sürede iyileşiyor. En sonunda vampir gibi birbirimizin kanını içeceğiz sanırım.
Yapay zeka ile kesişen haberlerle konuyu toparlayalım:
Nvidia, ilaç şirketi Eli Lilly’ye yapay zeka ile geliştirilecek ilaçlar için 1 milyar dolar yatırım yaptı.
OpenAI’ın ardından Anthropic de Claude’un araçlarını kullanarak sağlık verileri üzerinden hizmet vermeye başladı.
The Guardian gazetesinin haberinde yanlış sağlık tavsiyeleri yaptığı ortaya çıkan Google, “AI Overview” sekmesinde sağlıkla ilgili bazı konularda verdiği tavsiye ve yönlendirmeleri kaldırdı.
Kanserden otoimmün hastalıklara, enfeksiyonlardan nörolojik bozukluklara kadar tıbbın hemen her alanında kritik rol oynayan antikorların en büyük sorunu, geliştirilmesinin yıllar alması. Yapay zeka ile o da artık değişiyor. Bu teknikle geliştirilen bazı örnekler erken klinik deneylerde umut verici gelişmelere sahne oldu. Bu süreç ilaç ve tedavi sürecini kökten değiştirebilecek potansiyele sahip.
Bu çabayı Patreon sayfam üzerinden maddi katkılarınızla destekleyebilirsiniz.
Haftaya yeniden görüşebilmek ümidiyle. 🙋♂️
Emeğinize sağlık. Her bir sayı geriye dönüp okunabilecek bir arşiv niteliğinde. Her okuduğumda aynı hisse kapılıyorum: Dünya bu işlerle uğraşırken biz ne yapıyoruz, nelerle uğraşıyoruz?
Sayın amirim Türkçenizin kullanımında mini yaralar görüyorum, konuları anlamak ve yazılarınızın bilgi yağmurundan fayda görmek adına daldığım bu sayfalar arasında anlam bütünlüğü kesintiye uğrayabiliyor, dikkatim dağılıyor. Bilginize amirim. Emeğiniz için teşekkür ediyorum.