Dünya Halleri: 236

26 Ocak - 1 Şubat 2026 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.

Bu hafta Oksijen gazetesinde 2026 buluşmasını geride bıraktığımız Dünya Ekonomik Forumu (Davos Zirvesi) oturumlarının hepsine sirayet eden “yapay zeka” kavramının işe, mesleklere ve genel yaşama olası etki senaryolarını derledim.

Blogumda ise yetmişli yılların teyp kasetleriyle devrim yapıp iktidara gelen İranlı mollaların, ayakta kalabilmek için ikibinli yılların teknolojileriyle savaşını aktardım.

Bu hafta ilgi alanımıza yönelik o kadar çok gelişme oldu ki, çok uzayacağı endişesiyle hepsine bültende yer veremedim. Fakat sadece bağlantılarıyla da olsa paylaşmak istedim. İlgilisinin bilgisine.

---

🌍 Genel Gündem

Yapay zeka (YZ) akımını ıskalayan Apple CEO’su Tim Cook’un görevini bu yıl Donanımdan Sorumlu Başkan Yardımcısı John Ternus’a devredeceğinden 220. sayıda bahsetmiştim. Ancak hakkını vermek gerekir ki Cook, giderayak şirketin en büyük gelir kalemini oluşturan iPhone satışlarında rekor üstüne rekor kırdı. 2026’nın ilk çeyrek raporunu yayımlayan Apple’da 3 aylık gelir 143,8 milyar dolara, net kar ise 42,1 milyar dolara ulaşmış halde.

Ek bilgi: Diğer yandan Apple Watch ve AirPods satışları yüzde 3, Mac bilgisayar satışlarıysa yüzde 7’den fazla düşüşe sahne oldu.

Apple sızıntıları konusundaki güvenilir kaynaklardan Mark Gurman, firmanın Mac bilgisayar yelpazesini önümüzdeki aylarda M5 işlemcilerle genişletme hazırlığında olduğunu paylaştı. Bu kapsamda önümüzdeki aylarda MacBook Air, MacBook Pro, Mac mini ve Mac Studio modellerinin M5 platformuna kavuşması; ayrıca A15 ya da A18 Pro çipi kullanacak yeni ve ucuz bir MacBook serisinin tanıtılması bekleniyor.

Bu ışıltılı haberlere ilginç bir tezat olmakla birlikte JP Morgan’ın verilerine dayanan bir çalışmaya göre NASDAQ endeksindeki bireysel yatırımcılar Apple hisselerini satarak Nvidia ve Tesla hisselerine geçiyor. Geçtiğimiz yılın Temmuz ayından bu yana sadece Nvidia’ya 15 milyar dolarlık aktarım gerçekleşmiş.

ABD merkezli çip üreticisi Micron, sektördeki küresel ölçekteki arz daralmasını aşabilmek için 24 milyar dolarlık yatırımla Singapur’da yeni bir fabrika açma kararı aldı. 65 bin metrekarelik tesisin 2028 yılında faaliyete geçmesi hedefleniyor.

E-ticaret devi Amazon, bu hafta YZ ve verimlilik projeleri kapsamında 16 bin kişiyi daha işten çıkardı. Son 6 ayda çıkarılan çalışan sayısı böylece 30 bine ulaştı. Bu sayı şirketin kurumsal kadrosunun yüzde 10’una denk.

Kıymetli madenlerin rekor yükseliş ve düşüşleri ile ticaret savaşları eşliğinde ABD dolarının rezerv para ayrıcalığı tartışılırken, mevcut para sistemine alternatif arayışı da sürüyor. Çin’in “e-CNY” kodlu para birimi “Dijital Yuan” 2023’ten bu yana yüzde 800 büyüdü ve 2,3 trilyon dolar hacmiyle dünyanın en büyük dijital parası oldu. Bu yapıyı taşıyan mBridge sistemi üstünden yapılan işlem hacmi 55,5 milyar doları aştı. Bu hafta da Avrupa Birliği, bölgenin (ABD’den) finansal bağımsızlığını kazanması için Dijital Euro’nun şart olduğunu vurguladı. Hedeflenen takvim 2029 yılı.

🧑🏻‍💻 Dünyayı Saran Ağ

Aralarında Attaullah Baig adlı eski bir Meta çalışanının da bulunduğu farklı ülkelerden bir dizi WhatsApp kullanıcısı, uygulamada bilinçli olarak siber güvenlik açıkları bulunduğu iddiasıyla Meta’yı mahkemeye verdi. Dava başvurusundaki kayıtlara göre Baig, bir deneme sırasında bin 500 Meta mühendisinin tüm kullanıcı hesaplarına sınırsız erişimi olduğunu ve verileri iz bırakmadan kopyalayabildiğini tespit etmiş. İddialar arasında uygulamanın esasında uçtan uca kriptolu hizmet vermediği de var. Attaullah Baig konuyu önce ABD Menkul Kıymetler Borsası’na, ardından CEO Mark Zuckerberg’e şikayet etmiş ancak bir süre sonra “düşük performans” gerekçesiyle işten çıkarılmış.

Bu gelişmeler yaşanırken Meta, gazeteci, aktivist ve kamu çalışanları gibi yüksek risk altındaki kullanıcılar için WhatsApp uygulamasında “Katı Hesap Ayarı” adlı yeni bir güvenlik modunu hayata geçirdi. Tek tıkla aktif hale getirilebilen bu özellik sayesinde bilinmeyen kişilerden gelen mesajlar ve dosyalar engelleniyor, önizlemeler kapatılıyor ve bilinmeyen numaralardan gelen mesajlar susturuluyor.

Meta, TikTok, Snap ve Google, sahibi oldukları sosyal platformların gençlerde bağımlılık yaptığını bilmelerine rağmen özellikle ergenleri hedefledikleri iddiasıyla dava edildi. 235 sayfalık iddianamede yer alan şirket içi yazışmalara göre, yöneticilerin kullanıcıların bağımlı hale geldiğini fark etmiş ancak bunu görmezden gelerek platformları daha fazla kullanmaları için geliştirmeler yapmayı sürdürmüş.

Sosyal medya platformları her açıdan sigara sektörünün oyuncularına benzedi. (Lafı geçmişken; uzun bir dönem boyunca reklamlarda sigara tavsiye eden hekimlerin kullanıldığını biliyor muydunuz?)

Çinli TikTok’un ABD operasyonu devlet kararıyla ABD’li bir sermaye grubuna satılmaya zorlanmıştı. Aylar süren müzakerelerin ardından süreç geçtiğimiz hafta tamamlandı. Fakat bu yönetim ve hissedar değişikliğinin ardından yaşananlar hiçbir şeyin eskisi gibi olmayacağını gösterir gibi. Önce platformun gizlilik politikası güncellendi ve “göçmenlik durumu” verisinin toplanabileceği vurgulandı. TikTok ABD ise bunu “Kişiselleştirilmiş reklam için; çok kafaya takmayın” diyerek geçiştirdi.

Ek bilgi: TikTok’un bu süreçte Gazze ve Filistin yanlısı içerikleri “gölgelemeye” başlamasının ardından Filistin kökenli girişimci Issam Hijazi, “UpScrolled” adlı bir klon uygulama hayata geçirdi.

Fransa’da hükümet, siber güvenlik ve veri egemenliği kaygılarıyla kamu kurumlarında Microsoft Teams ve Zoom gibi ABD kökenli çözümleri kademeli olarak terk etmeye karar verdi. Bunun yerine Fransa üretimi “Visio” uygulaması kullanılacak. Bu hamleyle mevcut lisans bedelinin de yıllık 1 milyon euro tutarında düşmesi hedefleniyor.

Halka arza hazırlanan (ve 8 milyar dolar kar üreten) Elon Musk’ın uzay girişimi SpaceX’in uydulardan internet erişim hizmeti sunan iştiraki “Starlink”, Musk’ın YZ şirketi xAI ile birleşmeye hazırlanıyor. Hedeflerden biri, uzayda veri merkezleri kurmak. Bu kapsamda olacak ki; Starlink mahremiyet politikasını abone bilgilerinin YZ eğitimi için kullanabilecek şekilde güncelledi.

🤖 Yapay Zeka Gündemi

Yann LeCun, YZ alanında 40 yıllık kariyere sahip bir vizyoner mühendis. Yakın zamanda Meta’nın YZ sürecinin başındaydı. Şimdi kurduğu “AMI Labs” şirketiyle kendi yolunda ilerliyor. The New York Times gazetesiyle uzun bir söyleşi gerçekleştiren LeCun’a göre mevcut çözümler insan seviyesinde zeka için yeterli değil. Dikkatimi çeken bir diğer söylemi: Açık kaynaklı yapılar güvenliği ve ilerleme hızını artırıyor; kapalı kaynaklı sistemlerse Çin’e karşı ABD’nin geride kalması riskini doğuruyor. (LeCun aynı zamanda merhum Akrep Nalan’ınkini aratmayan bir kişisel siteye de sahip.)

Kanada / Montreal Üniversitesi’nin araştırmasına göre gelişmiş YZ modelleri, “Torrance Yaratıcı Düşünme Testi” gibi standart testlerde ortalama insan katılımcılardan daha yüksek puanlar almaya başladı. Çalışmada, yapay zekanın özellikle fikir üretme hızı, beklenmedik çağrışımlar kurma ve çok sayıda alternatif üretme gibi akıcı ve esnek düşünme ölçütlerinde güçlü performans sergilediği belirtiliyor.

YZ girişimi Anthropic’in kadrolu bir filozofu var: Amanda Askell. Bu hafta konuk olduğu “Hard Fork” podcastinde YZ modellerinin bilinçli olup olmayacağı konusunda bir türlü net olamadığını ancak bunun teorik olarak imkansız olMAdığını vurguladı.

Japon yatırım fonu SoftBank, portföyündeki Nvidia hisseleri dahil; neredeyse varını yokunu satarak ChatGPT’nin geliştiricisi OpenAI şirketine toplam 41 milyar aktararak yüzde 11 pay sahibi olmuştu. Fon yönetimi bu hafta 30 milyar dolarlık bir ek yatırım kararı aldı fakat sızan bilgilere göre son anda vazgeçildi.

Ek bilgi: Bu yıl halka arza hazırlanan OpenAI, şu günlerde CEO Sam Altman’ın çabasıyla 830 milyar dolar değerleme üzerinden 100 milyar dolarlık yeni yatırım toplama peşinde. Bunun 50 milyar dolarını tek kalemde yatırmaya niyetli bir aday da var: Amazon. Evet; yukarıda aktardığım haberdeki on binlerce çalışanını işten çıkaran Amazon. (Nvidia da OpenAI’a karşı boş değil.)

Milyarlarca doların havada uçuştuğu YZ sektörü, kimi çevrelerce sorgulanmaya devam ediyor. Ortada hiçbir ürünü olmayan birkaç aylık şirketlerin milyarlarca dolar değerleme üzerinden yüz milyonlarca dolar yatırım toplaması giderek daha yüksek sesle eleştiriliyor.

Ek bilgi: Girişim demişken; batan heveslerin çetelesini tutan güzel bir site var. Arayüzü de içeriği de ayrı güzel: “The Startup Graveyard”.

Microsoft, YZ model çıkarımına yönelik “Maia 200” adlı yeni bir hızlandırıcı çip geliştirdi. Bir önceki nesle kıyasla yüzde 30 daha yüksek performanslı bu seri 3 nm ölçeğinde 140 milyar transistör içeriyor.

🧑🏻‍🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar

Mercedes-Benz’in “Vision Iconic” kod adlı elektrikli araç konsepti, aracın boyasını “kozmetik” bir unsurdan “işlevsel” bir özelliğe dönüştürmüş. Siyah gövdenin altında yer alan ultra incelikteki güneş boyası, bu sayede aracın tüm kaportasını güneşten enerji üreten fotovoltaik bir katmana dönüştürüyor. Bu özellik sayesinde Vision Iconic yılda 12 bin kilometre yol alabilecek kadar şarj oluyor.

Enerji üretmese de ben bu modelden razıyım.

“Retroarch”ın mobil uygulaması vesilesiyle fırsat buldukça telefonumla uyumlu oyun kontrol arayüzlerini araştırıyorum. Bu hafta karşıma “GameSir” tarafından tasarlanan “Pocket Taco” çıktı. Hem Android hem iOS telefonlarla çalışabilen retro tasarımlı cihaz 600 mAh pile ve sadece 62 gram ağırlığa sahip. Kickstarter’da fonlayarak 30 dolara edinmek mümkün.

Güçlendirilmiş kasalı telefonlar üreten “8849”, Unihertz markası için outdoor tutkunlarına özel “Tank X” kodlu bir model tasarlamış. Elbette ki son derece dayanıklı. IP68 standardında su geçirmez gövdeli. Haftalarca şarj gerektirmeyecek 17 bin 600 mAh kapasiteli pili var. Fakat asıl ilginç yanı, bin 200 lümen gücünde el feneri ve kamp lambası olmanın yanısıra gerektiğinde 220 lümenlik, tam HD çözünürlüklü bir projektör olarak da hizmet vermesi. Fiyatı henüz açıklanmadı.

Böyle bir ihtiyaç da varmış demek.

Akıllı (yapay zekalı) ve insansı robotların bizlerle en büyük farkı “kolay ve zor iş tanımı”. İnsan için en kolay (şimdilik) işler onlar için, onlar için en kolay iş ise bizim için zor. Örneğin onlar binlerce hanelik hesaplamaları milisaniyeler içinde tamamlıyor fakat çamaşır yıkama sonrası çorapları eşleştirip çekmeceye dizebilmek için epey çabalamaları gerekiyor. Bültende sıkça yer verdiğim “Figure” şirketinin “Helix 02” kodlu insansı robotu, tek bir sinir ağıyla en zor otonom görevlerin üstesinden gelerek emsallerinden ayrışıyor. Örneğin hiçbir insan müdahalesi olmadan bulaşık makinesini açıp, boşaltıp, dolaplara yerleştirebiliyor; ya da bulaşıkları yerleştirip çalıştırabiliyor. 4 dakikalık bu süreç şimdiye dek bir insansı robotun tamamladığı en uzun ve karmaşık görev kabul ediliyor. Sitesinde uzun ve ayrıntılı şekilde anlatmış. Genel kültür adına okunası.

İnsanı şu ana kadar 5 duyudan ibaret bildik (Bunun fikir babası Antik Yunan Filozofu Aristoteles’miş). Meğer yanılmışız. Britanya / Crossmodal Laboratuvarı’nın çalışması insanın gerçekte 22 ile 33 arası farklı duyuya sahip olduğunu öne sürüyor. Temelindeyse birbiriyle etkileşimli çalışan duyu halleri var. Örneğin meyve aromasını esasen dildeki algılayıcılarımızla değil; çiğneme esnasında burnumuza ulaşan kokusundan tadıyoruz. Ya da şampuanımızın kokusu, saçımızı daha yumuşak hissetmemizi sağlıyor. Düşündürücü.

Çin Bilimler Akademisi ve Shanghai Belediyesi tarafından fonlanan bir araştırma projesi kapsamında elektrikli diş fırçasının titreşimiyle elektrik yükü üreten bir diş tozu geliştirildi. Ne işe yaradığına gelince; “BSCT” adı verilen bu karışım, oluşturduğu elektrik alanıyla dişleri beyazlatan reaktif oksijenleri oluşturuyor. Çay ve kahve lekeli sararmış dişlerde toplam 4 saatlik fırçalamayla belirgin bir oranda beyazlama, 12 saatlik fırçalamayla yüzde 50 daha beyaz forma ulaşılmış. Peroksit bazlı mevcut alternatiflerin aksine diş minesine de zarar vermeden. (Her sabah ve akşam üçer dakikadan hesaplasak, 12 saatlik toplam fırçalama süresi 120 güne denk geliyor, değil mi?)

🩺 Sağlık Olsun

Britanya / Cambridge Üniversitesi araştırmacıları, felç sonrası konuşma yetisini kaybeden hastaların yeniden iletişim kurabilmesini sağlayan “Revoice” adlı bir akıllı kolye geliştirdi. Boyna bir fular gibi takılan hafif ve yıkanabilir cihaz boğaz kaslarındaki titreşimleri ve kalp atış hızını takip ederek sessiz ağız hareketlerini YZ desteğiyle sesli cümlelere dönüştürüyor.

Şimdiye dek gördüğüm en şık kişisel tıp ürünü olabilir.

Kore Bilim ve Teknoloji Enstitüsü (KAIST) bünyesinde kana temas ettikten 1 saniye sonra jel haline gelen sprey formunda bir toz geliştirildi. Kahverengi deniz yosunu, doğal sakız ve kabuklu deniz canlılarından üretilen toz, pıhtılaşmayı ve doku iyileşmesini hızlandırmanın yanısıra antibakteriyel özelliğiyle de dikkat çekiyor. Buluşun öncelikle kullanım alanının savaş cepheleri ve üretim tesislerindeki kontrol edilemeyen ağır kanamalı yaralanmalar olması bekleniyor.

---

Bu çabayı Patreon sayfam üzerinden maddi katkılarınızla destekleyebilirsiniz.

Haftaya yeniden görüşebilmek ümidiyle. 🙋‍♂️