Dünya Halleri: 245
30 Mart - 05 Nisan 2026 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.
Nisan ayının ilk sayısından merhaba.
Bu hafta Oksijen gazetesinde saatler boyu ekran kaydırarak geçen pişmanlıkla bezeli keyfin mahkeme kararıyla son bulma ihtimaline yer verdim.
Podcast yayınım “Haddini Aşan Yaşam Rehberi”nde ise Türkiye’nin en önemli kanser merkezlerinden birini yöneten Prof. Dr. Mustafa Özdoğan ile sağlığın dönüşümünü ve teknolojinin rolünü ele aldık. Dinleyebilir ya da izleyebilirsiniz.
Bültenin bu sayısı ismini hak edecek kadar renkli ve geniş çeperli. Başlayalım.
🌍 Genel Gündem
Avustralya / Flinders Üniversitesi, dünya nüfusu ve kaynaklar üzerine dikkat çekici bir çalışma yapmış. Önce malumun ilamı: “Nüfusumuz gıda güvenliği, iklim dengesi ve yaşam koşulları ekseninde sürdürülebilir eşiği aşmış durumda”. İlginç olansa şu: 1950’ye dek nüfusun sayısal artışı ile oransal artışı birbirine paralel seyretmiş. 1960’lardaysa nüfus artmasına rağmen büyüme hızı ilk defa düşmüş. EN dikkatimi çeken detay ise dünyanın ideal nüfusunun 2,5 milyar insana denk gelmesi. (2060’ta 12,4 milyar olacak.)
1 Nisan 1976’da kurulan Apple, 50 yılı geride bıraktı. Kurucusunu kovacak derecede ayak oyunlu tarihinde batmanın eşiğine dahi geldi. Ezeli rakibi Microsoft (Bill Gates) tarafından kurtarıldı. Bugün teknolojinin en yenilikçi, en değerli ve en kendine özgü markalarından biri olmayı sürdürüyor.
Herkesin aklında aynı soru: “Bir 50 yıl daha ayakta kalabilir mi?”. Trilyon dolarlık bu sorunun yanıtı, emekliliğe hazırlanan CEO Tim Cook’un yerini alacak kişide.
“Tekno-feodaller” olarak anılan ABD merkezli efendilerimizden iki ibretlik gelişme:
Yeniden kullanılabilir roketleri ve uydu tabanlı internet erişimi sunan Starlink hizmetiyle tanınan; yakın geçmişte xAI ile birleşen SpaceX, şu an dünyanın “borsaya açılmamış en kıymetli şirketi”. Bu unvan yakında değişecek çünkü SpaceX, 1,75 trilyon dolar değerleme üzerinden halka arza hazırlanıyor. Bu gerçekleşirse ana hissedarı, CEO’su (ve dünyanın en zengin insanı) Elon Musk, aynı zamanda dünyanın ilk “dolar trilyoneri” olacak.
Dünyanın en zengin altıncı insanı Larry Ellison ise kurucusu olduğu Oracle şirketinden 30 BİN kişiyi ortak bir E-POSTA mesajıyla işten çıkardı. Yılbaşından bu yana hisseleri yüzde 25 değer kaybeden Oracle, kararın gerekçesini “kaynakları YZ alanına kaydırmak” şeklinde özetledi. İşten çıkarılanlara yollanan e-posta mesajı, çoğumuzun ortak geleceğinden bir kesit gibi (Google çevirisi şurada). Ellison’a “Ayıp değil mi insanları böyle kovmak?” diye sormuşlar. “Bu artık yeni normal” demiş. Boyu posu devrilesice…
Dünya Ticaret Örgütü’nün 1998 yılındaki Cenevre toplantısında kabul edilen “E-ticaret Moratoryumu” yazılım, e-kitap, oyun, şarkı ve video gibi dijital içeriklerin gümrük vergisinden muaf olmasını sağlamıştı. O tarihten bu yana 2 yılda bir yenilenen düzenleme, Hindistan, Brezilya ve Türkiye’nin itirazıyla askıya alındı. İtirazın gerekçesi olarak mevcut düzenin vergi gelir kaybı yaratması ve ABD’li büyük teknoloji şirketlerinin hakim konumunu pekiştirmesi gösterildi. Yeni koşulların bahse konu dijital içerik ve hizmetlerin maliyetlerinde artışa yol açması bekleniyor.
İsviçre / Lozan Üniversitesi’nin araştırması, her telefon bildiriminin bireylerin dikkatini ortalama 7 saniye kesintiye uğrattığını belirledi. Bildirim sayısı arttıkça, dikkat dağınıklığının süresi de uzuyor. Bulgulara göre asıl sorun kullanım süresi değil; alınan bildirim sayısı ve sıklığı.
Kaçınılmaz savaş gündeminin teknoloji ile kesişen kısımlarına gelirsek:
İsrail’in İran lideri Ayetullah Ali Hamaney’i bombalayarak öldür(t)mesi epey konuşulmuştu. The Washington Post gazetesi, bunu mümkün kılan YZ destekli istihbarat yapısına yönelik muazzam bir dosya hazırlamış. Devşirilen ajanlar, sızılan güvenlik kameraları, ödeme sistemleri ve iletişim altyapısı, büyük veri analizi ve daha neler…
İran’a yönelik bu savaş, dünyanın en zenginlerinin servetlerinden 255 milyar doları silmiş. Acısı bizden çıkarılacak.
Askeri müdahale, teknoloji şirketlerinin işlem gördüğü NASDAQ endeksinde yüzde 3,23 kayıp yaşattı. Alphabet (Google) yüzde 9, Microsoft ise yüzde 7 düşüşle en büyük hasarı alan hisseler oldu.
Askeri - sivil hedef ayrımının ortadan kalktığı bu savaşta İran yönetimi, başta Nvidia, Apple, Microsoft ve Google olmak üzere Ortadoğu’da faaliyet gösteren 18 ABD merkezli teknoloji şirketinin hedef alınacağını duyurdu.
İran’ın Hürmüz Boğazı’nı geçişe kapatması dolaylı olarak elektrikli otomobil üretimini de sekteye uğrattı. Bu araçlarda kullanılan alüminyumun dünyadaki en büyük üreticisi Bahreyn merkezli Alba şirketi, sevkiyat yapamadığı için üretimini yüzde 19 azaltma kararı aldı. (Elektrikli araçlarda, fosil yakıtlı araçlara kıyasla yüzde 40 daha fazla alüminyum kullanılıyor.)
Aynı süreçten etkilenen bir diğer unsur ise çip üretiminde kritik öneme sahip helyum. Katar’daki tesisin hasar görmesi sebebiyle sekteye uğrayan üretim, çip üretimini sıkıntıya soktu. Bu alandaki en önemli oyunculardan Güney Kore’nin Sanayi Bakanlığı, stoklarının Haziran ayına kadar yeteceğini açıkladı. (Helyum, doğalgaz üretimi sırasında yan ürün olarak elde ediliyor.)
Ortalama yüzde 30 artan enerji maliyetleri, bu yıl 635 milyar dolarlık veri merkezi yatırımı yapmayı hedefleyen Microsoft, Amazon, Google ve Meta’nın da planlarını bozdu.
İran’ın misilleme saldırıları sırasında İsrail vatandaşlarına yollanan ve en yakın sığınağın yerini bildirme iddiasındaki mesajlardaki bağlantıların, İranlı hackerlar tarafından geliştirilen bir casus uygulamasını yüklediği tespit edildi. Durumu fark eden İsrailli siber güvenlik uzmanları, kullanıcıların kamera, mikrofon ve konum bilgilerine erişen Android uygulaması üzerinden 5 bin 800 siber saldırı gerçekleştirildiğini bildirdi.
Savaşla dolaylı ilgili bir konu ise “rezerv para birimi” bağlamında sorgulanan ABD dolarına karşı Çin yuanının güçlenmesi. Çin aynı zamanda dijital merkez bankası parasının da öncülerinden. Ve “dijital yuan” bu haftadan itibaren 12 bankada daha kullanıma geçti.
🧑🏻💻 Dünyayı Saran Ağ
Rusya, yerli ve milli (ve dışa kapalı) internet projesinde emin adımlarla ilerliyor. Bu hafta ülkenin bazı bölgelerinde mobil internet erişimi tamamen kesildi. Dijital ödeme sistemleri ve ulaşım uygulamaları da çalışmadı. Bunun olası bir ihtiyaç anında uygulanacak “genel kesinti” için bir tatbikat olduğu düşünülüyor.
Instagram’ın çatı şirketi Meta; Meksika, Japonya ve Filipinler’de ücretli “Instagram Plus” abonelik modelini denemeye başladı. Bu paket, hikayeleri (story) 24 saatten daha uzun süre paylaşabilme, karşı tarafın hikayelerini onun fark edemeyeceği şekilde görüntüleme ve paylaşılan hikayeye bakanlar arasında arama yapabilme gibi “kritik” özellikler içeriyor.
🤖 Yapay Zeka Gündemi
Yıllar önce izlediğim ve hayran kaldığım “My Dead Dad’s Porno Tapes” (Ölü Babamın Porno Kasetleri) adlı bir belgesel vardı (düşündüğünüz türden bir şey değil). O zamandan beri yönetmeni Charlie Tyrell’i takipteyim. Daniel Roher ile çektikleri ve bu hafta vizyona giren “The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist” adlı belgesel de doğal olarak radarıma girdi. YZ’nın mevcut durumu ve olası geleceğine yönelik Sam Altman, Dario Amodei, Demis Hassabis ve daha pek çok parlak zihin ile 104 dakikalık bir fikir jimnastiği. (Mark Zuckerberg ve Elon Musk katılmayı reddetmiş). Fragmanı bile heyecanlandırıcı.
Halka arza hazırlanan OpenAI, bu haftaki son fonlama turunu 852 milyar dolar değerleme üzerinden 122 milyar dolarlık rekor yatırım ile kapattı. Amazon’un 50 milyar dolarla yer aldığı süreçte Nvidia ve SoftBank de 30’ar milyar dolar payla öne çıktı.
YZ ile ilaç geliştiren Hong Kong merkezli girişim “Insilico Medicine”, ABD’li ilaç devi Eli Lilly ile 2,75 milyar dolarlık küresel lisans ve Ar-Ge anlaşması imzaladı.
Hollanda merkezli Nebius, Finlandiya’da Avrupa’nın en büyük veri merkezlerinden birini kuracaklarını açıkladı. 310 megavatlık tesis 2027 yılında hizmete geçecek.
🧑🏻🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar
“Sceye” adlı girişim, göğün 20 kilometre yükseğinde, stratosferde süzülen bir zeplinden hizmet verecek baz istasyonu üstünde çalışıyor.
“R3 Bio” adlı girişim ise yedek organ için üretilecek “beyinsiz insan bedenleri” geliştiriyor. Bir nevi “yedek beden”. İleride mümkün olursa siz ölürken beyninizi aktarabileceklermiş. Hafta boyu bu meseleyi düşünüp durdum.
Reklam ajansı TBWA’in Japonya ekibi, Kitasato Üniversitesi ile huzurevindeki demans adayı yaşlı misafirler için YZ destekli radyo üretmiş. Eski şarkıları çalıyor, eski sunucuların sesinden eski haberleri ve tarihi olayları aktarıyor. Böylece yaşlıların zihnini diri tutmaya yardımcı oluyor. Radyo istasyonu (frekansı) yerine “yıl” seçiliyor. ÇOK hoşuma gitti.
NASA’nın bültende sıkça andığım “Artemis II” seferi bu hafta başladı. Çarşamba günü 4 astronotla fırlatılan roket, ABD’nin Ay’da kurmayı hedeflediği (uluslararası hukuk açısından tartışmalı) üs için de ilk adımı oluşturacak. 54 yıl sonra Ay’a yönelik bu ilk “insanlı” yolculuk 10 gün sürecek (Canlı yayını da var).
Beni Patreon sayfam üzerinden maddi katkılarınızla destekleyebilirsiniz.
Haftaya yeniden görüşebilmek ümidiyle. 🙋♂️
> “Bu artık yeni normal” demiş. Boyu posu devrilesice…
buna cok guldum, tesekkurler 😃
Radio time machine çok iyiymiş de bizim coğrafyanın 60, 70, 80ler haberleri evlerden ırak.