Dünya Halleri: 250
04 - 10 Mayıs 2026 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.
İki yüz ellinci sayıya gelmişiz! Web formatında yayımladığım 250 sayıyı da hesaba katarsak tam 500 haftadır bir aradayız. Dile kolay. Bu süreçte kaç defa bırakmayı düşündüğümü düşündüm. Hatırı sayılır kısmı hastalıkta, tatilde, seyahatte, iki taşın arasında; kimi zaman keyfimden, kimi zaman ailemden çaldığım zamanlarla yazıldı. Karşılığını madden olmasa da manen fazlasıyla aldım. Daha nicelerine diyelim.
Bu hafta Oksijen gazetesinde devletlerin interneti anonimlikten “kurtarma” gayretine yer verdim. Haftaya da devam etmeyi düşünüyorum.
Hafta boyu olup bitenlere gelirsek…
🌍 Genel Gündem
İsviçre, sağcı Halk Partisi’nin talebiyle ülke nüfusunun 2050 yılına dek 10 milyon kişiyle sınırlandırılması için referanduma gitmeye hazırlanıyor. 14 Haziran’da yapılacak oylama için bu hafta yapılan kamuoyu yoklamasında öneriyi destekleyenlerin oranı yüzde 52 oldu. (Referandum ayrıca İsviçre’nin Avrupa Birliği ile serbest dolaşım anlaşmasından çıkmasını da kapsıyor.)
NASA Başkanı Jared Isaacman, Plüton’un yeniden gezegen kategorisine alınması gerektiğini söyledi.
Ek bilgi: 1930 yılında astronom Clyde Tombaugh tarafından keşfedilen Plüton dokuzuncu gezegen olarak kabul edilmiş, ancak 2006’da Uluslararası Astronomi Birliği tarafından “cüce gezegen” sınıfına alınmıştı. 😢
ABD ile İran arasındaki savaşın yol açtığı enerji darboğazı, temiz ve sürdürülebilir enerji kaynaklarına yönelik talebi hızlandırdı. Enerji düşünce kuruluşu Ember’in verilerine göre bu alandaki en büyük üreticilerden Çin, koşullardan en karlı çıkanların başında geliyor. Ülkenin ihraç ettiği güneş enerjisi teknolojisi kapasitesi yüzde 50 artarak 68 gigavata ulaştı. Batarya ihracatı 10 milyar doları geçti, elektrikli ve hibrit araç ihracatı ise bir önceki yıla kıyasla yüzde 140 arttı.
Belçika hükümeti, enerji arz güvenliğini sağlama gerekçesiyle nükleer santrallerden vazgeçme planını askıya aldı. Başbakan Bart De Wever, (Fransız) Engie şirketi tarafından işletilen nükleer reaktörleri de satın alarak mevcut yedi tesisin tamamını kamulaştıracaklarını açıkladı.
İran’ın Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Bahreyn ve Yemen’e yönelik dron saldırılarıyla hasar gören Amazon’un ortadoğu veri merkezleri iki aydır hizmet veremiyor. Bu hafta yapılan açıklamada BAE ve Bahreyn’deki hasarın onarılmasının 150 milyon dolara mal olacağı ve birkaç ay daha süreceği belirtildi.
🧑🏻💻 Dünyayı Saran Ağ
Avrupa Komisyonu siber güvenlik gerekçesiyle üye ülkelere Çin menşeli Huawei ve ZTE çözümlerini iletişim altyapılarında kullanMAmaları konusunda tavsiyede bulundu.
Elon Musk, 2022 yılında Twitter’ı satın almaya karar verdiğinde halka açık hisse senetlerini toplamaya başlamıştı. ABD’deki düzenleme gereği hisseler yüzde 5 seviyesine geldiğinde bunu Menkul Kıymetler Kurulu’na bildirmesi gerekiyordu. Yapmadı. Böylece hisseleri ucuza toplamayı başardı. Bu sebeple 2025’te aleyhinde açılan davada uzlaşmaya giden Musk, 1,5 milyon dolar ceza ödemeyi kabul ederek süreçten sıyrıldı.
Instagram ve Facebook’un çatı şirketi Meta, ABD’de görülen davada 18 yaşın altındaki kullanıcıların güvenliğini ihlal etmekle itham edildiği davada jüri tarafından suçlu bulunmuştu. Bu sonuca göre şirket 37 bin 500 mağdur için toplam 375 milyon dolar tazminat ödemek zorunda. Başsavcılık davanın ikinci aşamasında Meta’nın reşit olmayan kullanıcılar için uçtan uca şifrelemeyi yasaklamasını, kullanımı ayda 90 saatle sınırlandırmasını ve cinsel istismar vakalarını yüzde 99 oranında tespit etmesini talep ediyor. Mahkemenin nihai kararı yalnızca Meta’yı değil; dolaylı olarak ABD’den hizmet veren tüm sosyal platformları bağlayacak.
İngiltere’de çocukların internet bağımlılığıyla ilgili çalışan “1001 Critical Days” ve “iAddict” gruplarının araştırması, ülkedeki iki yaş altı bebeklerin üçte ikisinden fazlasının düşünülenden çok daha uzun süre ekranlara maruz kaldığını belirledi. Bazı bebeklerin günde 8 saate varan süre ekrana baktığı belirlenen araştırmada yeni doğanların üçte birinin günde en az 3 saat telefon, tablet ya da televizyon karşısınıda kaldığı tespit edildi.
30 yıldır hizmet veren web’in en eski bilgi kaynaklarından Ask.com kapandı. Bende emeği büyüktür.
“Vine” diye bir şey vardı; hatırlıyorsunuz değil mi? Bu hafta “diVine” adıyla yeniden hayata geçti. Üstelik vaktiyle onu kuran ve kapatan Jack Dorsey eliyle.
Yalnızca bağımsız sanatçılara odaklanan Vocana adlı yeni bir dijital müzik platformu hizmete girdi. Hizmet, Spotify ve benzeri alternatiflerden gelir paylaşım modeliyle ayrışıyor. Mevcut yapılarda gelir ortak bir havuzda toplanarak toplam dinlenme payına göre dağıtılıyor. Bu da popüler isimlerin daha fazla pay almasına sebep oluyor. Vocana ise abonelik gelirini doğrudan dinlenen şarkıların hak sahipleriyle paylaşarak daha eşitlikçi bir yapı sunuyor. Platformda şimdiden 2 milyon sanatçı ve 40 milyon şarkı yer alıyor.
🤖 Yapay Zeka Gündemi
Sıradışı bir gelişmeyle başlayalım: Apple, 2024 yılındaki WWDC etkinliğinde iPhone 15 ve iPhone 16 serisinde “Apple Intelligence” (AI) adlı gelişmiş YZ özelliklerinin yer alacağını duyurmuştu. Ama bu vaat uzun süre gerçekleşmedi. Ve o dönem (o hevesle) bu cihazları alan kullanıcılar, “kandırıldık” diyerek soluğu mahkemede aldı. Apple, mağdurlarla cihaz başına 25 dolar tazminat üzerinden uzlaştı. Böylece olay 250 milyon dolara kapandı.
ABD merkezli kripto varlık borsası Coinbase, YZ destekli yeniden yapılanma gerekçesiyle personelinin yüzde 14’ünü işten çıkaracağını duyurdu.
Aynı gerekçe Çin’de sökmedi. YZ tarafından üretilen içerikleri denetlemekle görevli bir çalışan, artık işinin YZ tarafından yürütüleceği söylenerek bir alt seviyede çalışmaya zorlanması üzerine şirketini Halk Mahkemesi’nde dava etti. Mağduru haklı bulan mahkeme heyeti, YZ gerekçesiyle çalışanların işten çıkaramayacağına hükmetti.
OpenAI şirketinin kurucusu ve baş sermayedarı Elon Musk’ın ayrıldıktan seneler sonra şirket aleyhine açtığı davanın gerekçesi ve sürecine geçen hafta değinmiştim. Bu haftaki duruşmada ifade veren eski OpenAI CTO’su Mira Murati, şirketin CEO’su Sam Altman’ı ekibine yalan söylemekle ve bilgi gizlemekle itham etti.
YZ destekli sentetik karakterler yaratan ve üyelerin onlarla etkileşime geçmesini sağlayan “CharacterAI” hizmeti, lisanslı doktor gibi davranan botlar içerdiği gerekçesiyle mahkemelik oldu. Davaya konu olan “Emilie” adlı bot, üyeye kendini psikiyatrist doktor olarak tanıtmış ve sahte bir diploma numarası paylaşmış.
Ek bilgi: Bu olayın ardından Pennsylvania eyaleti bir “chatbot şikayet hattı” kurmuş. Ne ilginç zamanlar…
8 Nisan’da Güney Kore’nin Daejeon şehrindeki hayvanat bahçesinden kaçan Neukgu adlı kurt için yürütülen arama çalışmaları ülke gündeminde geniş yer bulmuştu. O günlerde yapay zeka kullanarak şehirde dolaşan kurt görseli üreten ve sosyal medya hesabında paylaşan 40 yaşındaki Güney Koreli, güvenlik güçlerini yanıltmak ve paniğe yol açmak suçlamasıyla 5 yıla kadar hapis ve 6 bin 700 dolar para cezası talebiyle yargılanıyor. (Kurt bir telefon ihbarıyla yakalanıp hayvanat bahçesine iade edilmişti.)
BAE / Dubai Veliaht Prensi Şeyh Hamdan, tüm özel sektör şirketlerinin iki yıl içinde YZ vekili (agent) kullanımına geçmesini hedefleyen bir girişim başlattı. Bu kapsamda Dubai Ticaret Odası eğitimler verecek, kuluçka merkezleri ve özel fonlar destek sunacak. Emirlik ayrıca 2028’e kadar kamu hizmetlerinin yarısını otonom YZ vekilleriyle yürütmeyi hedefliyor.
Prens Hamdan’ı yüreklendirecek bir gelişmeyle devam edelim. PocketOS adlı yazılım şirketi, iş süreçlerini “Cursor” adlı bir YZ asistanına devretti. O da verdiği yanlış komutla 9 saniye içinde şirketin tüm üretim veritabanını ve yedeklerini sildi!
🧑🏻🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar
Morgan Stanley’nin raporuna göre Çin’in 10 yıl önce elektrikli araçlara yönelik hamlesinin benzeri bugün insansı (humanoid) robot alanında pişiyor. Bu alandaki bariz üstünlüğün ülkenin küresel imalat payını yüzde 15’ten yüzde 16,5 seviyesine taşıması bekleniyor.
1X şirketine ait ABD’nin ilk entegre insansı robot fabrikası, 2027 yılına dek 100 bin NEO robot üretmeyi amaçlıyor.
Meta, insansı robotlar için yapay zeka modelleri geliştiren “Assured Robot Intelligence” şirketini satın aldı.
Robot süpürgenin mucidi (ve Roomba’nın kurucusu) Colin Angle, şirketteki 30 yıllık görevinden 2024’te ayrılmıştı. Kendini “fiziksel YZ” üreticisi olarak tanımlayan “Familiar Machines & Magic” adlı yeni girişiminin ilk ürünü, 4 ayaklı bir “hayvansı” evcil robot oldu. The Wall Street Journal kendisiyle görüşmüş, uzun bir izlenim aktarmış. Aklıma (merhum) “Sony Aibo” geldi.
Bu kadar robot muhabbeti yapmışken kayda geçirelim. Hugging Face, 300 dolar fiyatlı mini robot “Reachy Mini“ için bir uygulama mağazası açtı. 200’den fazla seçenek içeriyor. (Şu ana dek 10 binden fazla Reachy Mini satılmış.)
Ticari taşımacılığın yüzde 90’ına yakını gemilerle yapılıyor. Ve bu araçlar yüksek miktarda karbon salımıyla meşhur. Elektrikli seçenekler belirmeye başladı fakat karadaki endişeler denizde de aynı: menzil derdi ve şarj endişesi. Norveçli “Poseidon” adlı girişim buna basit bir çözüm geliştirmiş: Denizlerde ve okyanuslarda hizmet verecek (kablosuz) şarj istasyonları.
Kickstarter’da fonlamaya açılan “Solly” adlı güzel bir fikre (ürüne) denk geldim. Güneş enerjisiyle şarj olan bir powerbank ve seyahat adaptörü. Priz olan yerde adaptör, olmayan yerde powerbank olarak hizmet veriyor. Varsa priz üzerinden, yoksa güneş enerjisi ile şarj oluyor. (90 dolar)
“Neurable” adlı girişim, beyin sinyallerini okuyabilen bir kulaklık geliştirmiş. Kullanıcının odaklanma kabiliyetini ve bilişsel kapasitesini ölçüyor. (500 dolar)
Elektronik direksiyonlar araçlarda hızla yaygınlaşıyor. Brembo şirketiyse frenlerde hidrolik sıvısını tamamen ortadan kaldıran bir “elektronik fren” sistemi geliştirmiş. Özel yazılımı frenleme esnasında her tekerleğe uygulanacak gücü ayrı ayrı hesaplayabiliyor. Bu, en az ABS kadar önemli bir gelişme.
Beni Patreon sayfam üzerinden maddi katkılarınızla destekleyebilirsiniz.
Haftaya yeniden görüşebilmek ümidiyle. 🙋♂️