Dünya Halleri: 258

29 Haziran - 05 Temmuz 2026 tarihleri arasındaki kayda değer gelişmeler.

Jul 05, 2026

Podcast yayınım “Haddini Aşan Yaşam Rehberi” için uzun zamandır düşündüğüm bir konu vardı. Beni ben yapan beş kişi. Liste beş yüz kişi de olabilirdi. Böyle olsun istedim. Giriş kısmı aşağıda. Tam hali Podbee Media’da.

Oksijen gazetesinde yapay zeka (YZ) sohbetlerinin alevi sönmeyen konusuna tersten baktım: YZ işinizi elinizden alMAyacak. En azından şimdilik.

Blogumda ise internet tabanlı bahisten çekmediği kalmayan Türkiye’nin eşiğinde bekleyen yeni küresel çılgınlığa yer verdim: Tahmin piyasaları.

Bültenin bu sayısına gelirsek; Hindistan’dan Güney Kore’ye, İspanya’dan ABD’ye dolanacağız. İşte başlıyoruz!

🌍 Genel Gündem

Hepimizin malumu fakat kayda geçmesi adına değinelim: Avrupa, kendi coğrafyasında eşine rastlanmamış bir sıcak hava dalgasıyla yanıyor! Bölgedeki birçok veri merkezi faaliyetlerini sürdürmekte zorlanıyor.

“Vesuvius Challenge” adlı proje kapsamındaki çalışmada Milattan Sonra 79 yılındaki Vezüv Yanardağı patlamasıyla karbonlaşarak korunmuş 2 bin yıllık bir papirüs rulosu deşifre edildi. Yapay zeka destekli özel bir görüntüleme sistemiyle okunan ve Milattan Önce 2 ya da 3. yüzyıla ait olduğu düşünülen metin, insan bilgisinin doğası, iyi ile kötüyü ayırt etme yetisi, tutku yerine akılla hareket etme ve pratik bilgelik gibi konuları ele alıyor.

Evet, biraz “şeye” benziyor ama siz *zarfa* değil; *mazrufa* bakın.

İspanya hükümeti, elektrik kesintileri sırasında mobil iletişimin kesilmesini önlemek için operatörlere baz istasyonlarını en az dört saat çalışır durumda tutma zorunluluğu getirecek bir düzenleme üstünde çalışıyor. Düzenleme yalnızca mobil operatörleri değil; denizaltı kabloları, uydu sistemleri, veri merkezleri ve internet değişim noktaları gibi kritik dijital altyapıları da kapsayacak.

Microsoft, halen yaygın kullanıma sahip işletim sistemi “Windows 10” için güvenlik güncellemesi desteğini normal şartlarda 2025’te sona erdirecekti. Siber güvenlik endişeleriyle 12 Ekim 2026 tarihine kadar uzatılan destek programı, bir kere daha güncellenerek 12 Ekim 2027 tarihine dek uzatıldı. StatCounter verilerine göre mevcut kişisel bilgisayarların yüzde 26’sı halen Windows 10 kullanıyor.

Bir önceki sayıda “GTA VI” oyununun diskte satılMAyacak oluşunun sektörde yarattığı dalgalanmaya değinmiştim. Bu hafta da Sony benzer şekilde PlayStation oyunlarını 2028 yılından itibaren diskte satmayacağını açıkladı. Yani herkes oyunlarını internetten satın alıp yüklemek zorunda kalacak. Mevcut oyunların neredeyse hiçbiri zaten internetten ek paketler yüklemeden çalışamıyordu. Yalnız fiziksel medyanın tamamen terk edilmesi, oyun şirketinin kapanması ya da desteğin sonlanması gibi durumlarda satın alınmış oyunların ilerde oynanaMAması ihtimalini de barındırıyor. (Microsoft da bir sonraki Xbox’ta benzer bir strateji izleyecek gibi görünüyor.)

Ek bilgi: Teknolojinin mümkün kıldığı sahiplik illüzyonu üzerine şu güne dek birçok yazı yazdım fakat güncel bir gelişme ile ne demek istediğimi anlatayım. Sony bu hafta Birleşik Krallık’taki PlayStation kullanıcılarının daha önce satın aldığı bazı film ve dizilerin izleme hakkını kaldırdığını açıkladı! Bir başka deyişle kullanıcıların kütüphanelerinden bu yapımları sildi. Bunu daha önce Almanya ve Avustrya’da da yapmıştı. O meşhur tanımını yavaştan herkes öğreniyor: “Bulut diye bir şey yoktur, başkasının diski vardır.”

Birleşik Krallık’ın kamusal yayın kurumu BBC, uzun dalga (LW) radyo yayınlarını sonlandırdı. Gerekçe olarak DAB ve internet tabanlı seçeneklerin yaygınlığı gösterildi. Bunun hakkında yazacak çok şey var fakat yeri burası değil. Çocukluğumdan bir yaprak daha eksildi.

Kripto paraların amiral gemisi Bitcoin, 60 bin dolar seviyesinin altına düşerek 2025’in Ekim ayındaki zirvesinden yüzde 52 oranında geriledi. Bu tabloyu Bitcoin’in kalıcı bir değer saklama aracı olmaktan çok spekülatif bir varlık olarak kaldığının işareti olarak yorumlayan milyarder yatırımcı Jeremy Grantham, Bitcoin’in büyük bir çöküşten ziyade zamanla “sönümlenerek” değer kaybedeceğini savundu.

🧑🏻‍💻 Dünyayı Saran Ağ

WhatsApp, kullanıcılarının telefon numarasını paylaşmadan mesajlaşmasını sağlayan “kullanıcı adı” uygulamasını hizmete sundu. En ilginç tepki Hindistan’dan geldi. Hükümet, uygulamanın yürürlüğe girmeden önce gerekçesinin açıklanmasını talep etti. (Bu vesileyle baktım, WhatsApp kullanmayı bırakalı 2 bin 361 gün olmuş.)

16 yaşından küçük çocukların sosyal medya kullanımını yasaklayan ilk ülke olarak tarihe geçen Avustralya’da hükümet, uygulamayı ihlal eden teknoloji şirketlerine yönelik cezayı iki katına çıkardı. Yeni düzenlemeyle sistematik ihlal tespitinde sosyal ağ operatörlerine 99 milyon Avustralya dolarına varan ceza verilecek.

Ek bilgi: Düzenleme kapsamında 5 milyondan fazla hesabın kapatıldığı Avustralya’da yapılan araştırmalar yasağa rağmen 12-15 yaş arası kullanıcıların yüzde 85’inin sosyal medya kullanmaya devam ettiğini gösteriyor.

Avrupa Parlamentosu, İsrail merkezli casus yazılımı Pegasus’un sızma girişimlerini araştırmak için 2022 yılında “PEGA” adlı bir komite kurmuştu. Bu kapsamdaki araştırmalarda, komitede çalışan Yunan temsilci (gazeteci ve siyasetçi) Stelyo Kuloğlu’nun telefonuna da bizzat araştırdığı Pegasus yazılımı ile sızıldığı ortaya çıktı. Bu işlem, Kuloğlu’nun bir ameliyat sonrası hastanede yattığı sırada gerçekleştirilmiş.

Avrupa Birliği (AB), Android işletim sistemindeki gücünü kullanarak rakiplerini rekabet dışına ittiği gerekçesiyle 2022 yılında Google’a 4,34 milyar avro ceza kesmiş; Google ise karara itiraz ederek konuyu AB Adalet Divanı’na taşımıştı. Divan kurulu bu hafta Google’ı haksız bularak cezanın ödenmesine hükmetti.

Meta da Facebook ve Instagram’ı ABD’de çocukları bağımlı hale getirecek şekilde tasarladığı iddiasıyla aleyhinde açılan davayı düşürmek için mahkemeye başvurmuştu. Reddedildi.

🤖 Yapay Zeka Gündemi

Proton’un gizlilik ve mahremiyet odaklı YZ asistanı Lumo’nun 2.0 sürümü tanıtıldı.

The Wall Street Journal’ın haberine göre SpaceX, YZ ile insan etkileşimini yeniden şekillendirme iddiasında bir akıllı cihaz prototipi üstünde çalışıyor. Qualcomm Snapdragon çipli, xAI destekli ve kendine has işletim sistemli olacağı söyleniyor.

OpenAI da kod yazma aracı “Codex” için “Work Louder” sloganıyla bir donanım tanıttı. 13 mekanik düğmeye ve bir joystick’e sahip.

YZ ve mobil cihaz demişken; Lenovo öğrencilere özel, ebeveyn kontrollerine sahip, YZ odaklı bir akıllı telefon modeli geliştirmiş. Oyun yok, web tarayıcı yok, sosyal medya yok. ÖYLE ÖĞRENCİLİK Mİ OLUR? (44 dolar)

ABD yönetimi, bu ayın başında ulusal güvenlik gerekçesiyle Anthropic şirketinin “Mythos 5” kodlu yapay zeka modelinin genel kullanıma açılmasını engellemişti. Bu hafta önce ürünün onay verilen 100’den fazla güvenilir “ABD merkezli” şirket tarafından kullanımına izin verileceği bildirildi. Ardından ihracat kontrolleri kaldırıldı. Kullanım kısıtlaması kaldırılırken özelliklerin bir hayli kısıtlandığını iddia edenler de var. Anthropic ise şüpheli ya da tehlikeli bir kullanım tespit ettiklerinde işlemi durdurduklarını ve kullanıcıyı bilgilendirdiklerini söylüyor.

Ek bilgi: Yasağın kalkmasından saatler sonra düzenlenen “Freedom of Intelligence” (Zekanın Özgürlüğü) adlı etkinlikte teknoloji sektörü temsilcileri hükümet kontrolüne yönelik endişelerini dile getirdi. (Kendi başınıza bırakınca da hemen raydan çıkıyorsunuz.)

OpenAI CEO’su Sam Altman, YZ’yi insanlık için güvenilir kılacak küresel düzenlemeleri ve standartları tanımlamak üzere ABD liderliğinde bir uluslararası birlik kurulmasını tavsiye ediyor.

Ek bilgi: Altman’ın kendi şirketine yönelik daha kestirme bir planı var: ABD hükümetine yüzde 5 pay vermek. “Sus payı” desek yeridir.

Hepsi bir yana, Altman’ın alt edilmesi çok da uzun sürmeyecek gibi görünüyor.

Unutmadan; Amazon Stüdyoları, OpenAI CEO’su Sam Altman’ın hayatına ve kariyerine odaklanan “Artificial” (Yapay) adlı film projesini almaktan vazgeçmişti. Bu hafta projeyi bağımsız yapım şirketi “Neon” satın aldı.

Sıradışı kişiliği ve kararlarıyla sıkça gündeme gelen Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei, insanı iş süreçlerinden dışlayan YZ çözümlerine ve blokzincir tabanlı merkeziyetsiz otonom organizasyonlara yönelik yeni ve farklı bir yasal düzenleme getireceklerini açıkladı. Bu sayede şirketlerin yapay zeka ile çalışmasına izin verilecek ancak faaliyetleri denetleyecek bir insan yönetici bulundurmaları zorunlu olacak.

Çin ise nispet yaparcasına 2027’de tamamen robotlar tarafından işletilecek ilk oteli açmaya hazırlanıyor. Resepsiyonundan oda temizliğine, mutfaktan oda servisine kadar her ayrıntıyı “PUDU” adlı girişimin robotları üstlenecek. İlginç bir ironiyle tesis, Shenzhen açıklarında oluşturulan bir yapay adada hizmet verecek.

Benzer bir hayalle fabrikalarındaki kalite kontrolünü YZ’ye devreden Ford, yaşadığı hayalkırıklığıyla bu göreve yeniden insanları atama kararı aldı.

Çevrimiçi (online) müzik platformu Tidal, tamamen YZ ile üretilen şarkılar için telif ödemeyeceğini açıkladı.

The Atlantic dergisinde David Brooks’un YZ konulu yazısı da benzer şekilde yukarıda anlattığım tezatlara kafa yormuş. Brooks “YZ şu ana dek işleri azaltmaktan çok yoğunlaştırdı” diyor. İnsanları bilişsel olarak üçe ayırmış. İlk grup YZ’yi daha az düşünmek için kullananlar. Araştırmalar bu grubun bilişsel kapasitesinin yüzde 55’e varan oranda düştüğünü gösteriyor. İkinci grup “isteksiz kullanıcılar”. Yani istemese de işi gereği mecbur kalanlar. Bu grubun yüzde 43’ü hatalı ya da eksik olduğunu fark etse bile sırf vaktinde teslim etmiş olmak için YZ üretimi işleri müşterisine sunmuş. Üçüncü kesim ise “zihinsel maratoncular”. Yani zor düşünmekten kaçmayan, yanıt yerine ipucu arayanlar. Brooks YZ çağında en çok bu kesimin parlayacağını iddia ediyor. Tarafınızı seçin.

🧑🏻‍🔬 Keşif, İcat ve İnovasyonlar

Katlanabilir telefonlarda epey yol alan Samsung’un yeni hevesi, “kaydırılabilir telefon”. Yandan çekiyorsunuz, uzuyor. Bunlar nasıl ihtiyaçlar bir türlü anlayamıyorum ama mutlaka birilerinin ilgisini çekecektir.

Hoşuma giden konsept ise “Twin Phone” oldu. Anlık ihtiyacınıza yalnızca kameraya özel kısmını ya da tam halini kullanabiliyorsunuz.

ABD / Minnesota Üniversitesi’nden sentetik biyolog Kate Adamala ve ekibi, CANSIZ kimyasal bileşenlerden hücre yaratmayı başardı. Üretilen hücreler doğal emsalleri gibi beslenip büyüyebiliyor; hatta DNA’sını kopyalayabiliyor. 150 ile 200 arası molekül içeren “SpudCell” adı verilen hücrenin yapısı doğal hücreye kıyasla basit fakat bu, sentetik biyoloji tarihinde eşsiz bir devrim. İlginç bir ayrıntı daha: Biyolog Adamala bunu “yaşam yaratmak” olarak tanımlamıyor. Çünkü mevcut haliyle, dış destek olmadan hayatta kalamıyor. Henüz.

Güney Koreli bir araştırma grubu, kullanılmış kahve telvesini 90 saniyede yüksek kaliteli biyokömüre dönüştüren bir teknik geliştirdi. Dönüşüm, 900 santigrat derece plazma ile yüksek basınca maruz kalan telvelerin içindeki nemin mikroskobik patlamalar sonucu birkaç dakika içinde kömürleşmesi sayesinde gerçekleşiyor. (Dünya genelinde her yıl 8 ile 10 milyon ton kahve telvesi atığı oluşuyor.)

Güney Kore diğer yandan Kuzey Kore tehdidine karşı 2029’a kadar 60 bin dronluk yeni bir hava birliği kurmak için çalışıyor. Bu kapsamda 500 bin kişilik ordunun tamamına dron kullanım eğitimi verecek.